beautiful bloom blooming blossom
Charak Samhita Nidana Sthana Sumit Raina  

अपस्मारनिदानम् – Charak Samhita

Nidana Sthana – Chapter 8

अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||

त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च|
तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||

अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||

तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६||
ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||

तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८||
अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८||
चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८||
समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८||
इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||

तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः|
तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||

हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||

तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११||
भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च|
चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२||
साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः|
तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३||
यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः|
तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||

सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः|
भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||

इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|

निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६||
तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते|
रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७||
प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च|
अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८||
प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः|
क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||

ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः|
उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||

कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति|
न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||

एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः|
प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||

प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्|
नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||

एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि|
व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४||
ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः|
रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५||
हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्|
रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||

लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते|
बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७||
विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः|
ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८||
विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते|
लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||

एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते|
व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०||
शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया|
ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१||
तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः|
एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||

सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते|
साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३||
याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः|
परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४||
नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्|
पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||

वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् |
सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६||
व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः|
तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||

प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्|
तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८||
प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्|
ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||

ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे|
व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||

विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः|
तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||

तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा|
सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२||
ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च|
पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३||
हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च|
निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|

The Herbal Doc

Leave A Comment