Charak Samhita Sharira Sthana Adil Farooq Malik  

महती गर्भावक्रान्ति शारीर अध्यायः– Charak Samhita

Photo by Arulonline on Pexels.com

Sharira Sthana – Chapter 4

अथातो महतीं गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः इति ह स्माह भगवानात्रेयः २

यतश्च गर्भः संभवति यस्मिंश्च गर्भसंज्ञा यद्विकारश्च गर्भः यया चानुपूर्व्या ऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ यश्चास्य वृद्धिहेतुः यतश्चास्य जन्म भवति यतश्च जायमा नः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति यतश्च कार्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते तदनु व्याख्यास्यामः ३

मातृतः पितृत आत्मतः सात्म्यतो रसतः सत्त्वत इत्येतेभ्यो भावेभ्यः समुदि तेभ्यो गर्भः संभवति तस्य ये येऽवयवा यतो यतः संभवतः संभवन्ति तान् विभज्य मातृजादीन वयवान् पृथक् पृथगुक्तमग्रे ४

शुक्रशोणितजीवसंयोगे तु खलु कुक्षिगते गर्भसंज्ञा भवति ५

गर्भस्तुखल्वन्तरिक्षवाय्वग्नितोयभूमिविकारश्चेतनाधिष्ठानभूतः एवमनया युक्त्या पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मको गर्भश्चेतनाधिष्ठानभूतः सह्यस्य षष्ठो धातुरुक्तः ६

यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ तां व्याख्यास्यामः गते पुराणे रजसि नवे चावस्थिते शुद्धस्त्रातां स्त्रियमव्यापन योनिशोणितगर्भाशयामृतुमतीमा चमहेयया सह तथाभूतया यदा पुमानव्यापनबीजो मिश्रीभावं गच्छति तदा तस्य हर्षोदीरितः परः शरीरधात्वात्मा शुक्रभूतोऽङ्गादङ्गात् संभवति स तथा हर्षभूतेनात्मनोदीरितश्चाधिष्ठितश्च बीजरूपो धातुः पुरुषशरीरादभि निष्पत्त्योचितेन पथा गर्भाशयमनुप्रविश्यार्तवेनाभिसंसर्गमेति ७

तत्र पूर्व चेतनाधातुः सत्त्वकरणो गुणग्रहणाय प्रवर्तते स हि हेतुः कारणं निमित्तमक्षरं कर्ता मन्ता वेदिता बोद्धा द्रष्टा धाता ब्रह्मा विश्वकर्मा विश्वरूपः पुरुषः प्रभवोऽव्ययो नित्यो गुणी ग्रहणं प्रधानमव्यक्तं जीवो ज्ञः पुद्गलश्चेत नावान् विभुर्भूतात्मा चेन्द्रियात्मा चान्तरात्मा चेति स गुणोपादानकालेऽन्तरिक्षं पूर्वतरमन्येभ्यो गुणेभ्य उपादत्ते यथा- प्रलयात्यये सिसृक्षुर्भूतान्यक्षरभूत आत्मा सत्त्वोपादानः पूर्वतरमाकाशं सृज ति ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून वाय्वादिकांश्चतुरः तथा देहग्रहणेऽपि प्रवर्तमानः पूर्वतरमाकाशमेवोपादत्ते ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वा य्वादिकांश्चतुरः सर्वमपि तु खल्वेतद्गुणोपादानमणुना कालेन भवति ८

स सर्वगुणवान् गर्भत्वमापनः प्रथमे मासि संमूर्च्छितः सर्वधातुकलुषीकृतः खेटभूतो भवत्यव्यक्तविग्रहः सदसद्भूताङ्गावयवः ६

द्वितीये मासि घनः संपद्यते पिण्डः पेश्यर्बुदं वा
तत्र घनः पुरुषः पेशी स्त्री अर्बुदं नपुंसकम् १०

तृतीये मासि सर्वेन्द्रियाणि सर्वाङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्ते ११

तत्रास्य केचिदङ्गावयवा मातृजादीनव्यवान् विभज्य पूर्वमुक्ता यथावत् महाभूतविकारप्रविभागेन त्विदानीमस्य तांश्चैवाङ्गावयवान् कांश्चित् पर्यायान्तरेणापरांश्चानुव्याख्यास्यामः
मातृजादयोऽप्यस्य महाभूतविकारा एव तत्रास्याकाशात्मकं शब्दः श्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकश्च वाय्वात्मकं स्प शः स्पर्शनं रौदयं प्रेरणं धातुव्यूहनं चेष्टाश्च शारीर्यः अग्न्यात्मकं रूपं दर्शनं प्रकाशः पक्तिरौष्ण्यं च बात्मकं रसो रसनं शैत्यं मार्दवं स्नेहः क्लेदश्च पृ थिव्यात्मकं गन्धो घ्राणं गौरवं स्थैर्ये मूर्तिश्चेति १२

एवमयं लोकसंमितः पुरुषः यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे यावन्तः पुरुषे ता वन्तो लोके इति बुधास्त्वेवं द्रष्टुमिच्छन्ति १३

एवमस्येन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्तेऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो येऽस्य जातस्योत्तरकालं जायन्ते तद्यथा–दन्ता व्यञ्जनानि व्यक्तीभावस्त थायुक्तानि चापराणि
एषा प्रकृतिः विकृतिः पुनरतोऽन्यथा सन्ति याः केचित्
तस्य य एवाङ्गावयवाः सन्तिष्ठन्ते त एव स्त्रीलिङ्गं पुरुषलिङ्गं नपुंसकलिङ्गंवा बिभ्रति तत्र स्त्रीपुरुषयोर्ये वैशेषिका भावाः प्रधानसंश्रया गुणसंश्रयाश्च तेषां यतो भूयस्त्वं ततोऽन्यतरभावः
तद्यथा-क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसहनं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्तानि चापराणि स्त्रीकराणि तो विपरी नि पुरुषकराणि उभयभागावयवा नपुंसककराणि भवन्ति १४

तस्य यत्कालमेवेन्द्रियाणि संतिष्ठन्ते तत्कालमेव चेतसि वेदना निर्बन्धं प्रा प्नोति तस्मात्तदा प्रभृति गर्भः स्यन्दते प्रार्थयते च जन्मान्तरानुभूतं यत् किंचित् तद्द्वैहृदय्यमाचक्षते वृद्धाः मातृजं चास्य हृदयं मातृहृदयेनाभिसंबद्धं भवति रसवाहिनीभिः संवाहिनीभिः तस्मात्तयोस्ताभिर्भक्तिः संस्पन्दते
तच्चैव कारणमवेक्षमाणा न द्वैहृदय्यस्य विमानितं गर्भमिच्छन्ति कर्तुम् विमानने ह्यस्य दृश्यते विनाशो विकृतिर्वा समानयोगक्षेमा हि तदा भवति गर्भेण केषुचिदर्थेषु माता तस्मात् प्रियहिताभ्यां गर्भिणीं विशेषेणोपचरन्ति कुशलाः १५

तस्या गर्भापत्तेर्नैहृदय्यस्य च विज्ञानार्थं लिङ्गानि समासेनोपदेक्ष्यामः उपचारसाधनं ह्यस्य ज्ञाने ज्ञानं च लिङ्गतः तस्मादिष्टो लिङ्गोपदेशः तद्यथा– आर्तवादर्शनमास्यसंस्त्रवणमनन्नाभिलाषश्छर्दिररोचकोऽम्लकामता च विशेषेण श्रद्धाप्रणयनमुञ्चावचेषु भावेषु गुरुगात्रत्वं चक्षुषोग्र्लानिः स्तन योः स्तन्यमोष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्यमत्यर्थं श्वयथुः पादयोरीषल्लो मराज्युद्गमो योन्याश्चाटालत्वमिति गर्भे पर्यागते रूपाणि भवन्ति १६

सा यद्यदिच्छेत्तत्तदस्यै दद्यादन्यत्र गर्भोपघातकरेभ्यो भावेभ्यः १७

गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति तद्यथा– सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णं दारुणाश्च चेष्टाः इमांश्चान्यानुपदिशन्ति वृद्धाः देवतारक्षोऽनुचरपरिरक्षणार्थं न र क्तानि वासांसि बिभृयान्न मदकराणि मद्यान्यभ्यवहरेन यानमधिरोहेन मां समश्नीयात् सर्वेन्द्रियप्रतिकूलांश्च भावान् दूरतः परिवर्जयेत् यच्चान्यदपि किञ्चित् स्त्रियो विद्युः १८

तीव्रायां तु खलु प्रार्थनायां काममहितमप्यस्यै हितेनोपहितं दद्यात् प्रार्थना प्रार्थनासंधारणाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तः शरीरमनुचरन् गर्भस्यापद्यमानस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात् १६

चतुर्थे मासि स्थिरत्वमापद्यते गर्भः तस्मात्तदा गर्भिणी गुरुगात्रत्वमधिकमा पद्यते विशेषेण २०

पञ्चमे मासि गर्भस्य मांसशोणितोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः तस्मात्तदा गर्भिणी कार्यमापद्यते विशेषेण २१

षष्ठे मासि गर्भस्य बलवर्णोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः तस्मात्तदा गर्भिणी बलवर्णहानिमापद्यते विशेषेण २२

सप्तमे मासि गर्भः सर्वैर्भावैराप्याय्यते तस्मात्तदा गर्भिणी सर्वाकारैः क्लान्त तमा भवति २३

अष्टमे मासि गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिः संवाहिनीभिर्मुहुर्मुह रोजः परस्परत आददाते गर्भस्यासंपूर्णत्वात् तस्मात्तदा गर्भिणी मुहुर्मुहुर्मुदा युक्ता भवति मुहुर्मुहश्च म्लाना तथा गर्भः त स्मात्तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद्भवत्योजसोऽनवस्थितत्वात् तं चैवार्थमभिसमीक्ष्याष्टमं मासमगण्यमित्याचक्षते कुशलाः २४

तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि नवमं मासमुपादाय प्रसवकालमित्याहुरादश मान्मासातएतावान् प्रसवकालः वैकारिकमतः परं कुक्षाववस्थानं गर्भस्य २५

एवमनयाऽऽनुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ २६

मात्रादीनां खलु गर्भकराणां भावानां संपदस्तथा वृत्तस्य सौष्ठवान्मातृतश्चे वोपस्नेहोपस्वेदाभ्यां कालपरिणामात् स्वभावसंसिद्धेश्च कुक्षौ वृद्धिं प्राप्नोति २७

मात्रादीनामेव तु खलु गर्भकराणां भावानां व्यापत्तिनिमित्तमस्याजन्म भवति २८

ये ह्यस्य कुक्षौ बृद्धिहेतुसमाख्याता भावास्तेषां विपर्ययादुदरे विनाशमाप द्यते अथवाऽप्यचिरजातः स्यात् २६

यतस्तु कार्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते तदनुव्याख्यास्यामः– यदा स्त्रिया दोषप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तः शोणितगर्भाशयावुपपद्यन्ते न च कार्त्स्न्येन शोणितगर्भाशयौ दूषयन्ति तदेयं गर्भ लभते स्त्री तदा तस्य गर्भस्य मातृजानामवयवानामन्यतमोऽवयवो विकृतिमापद्यत एकोऽथवाऽनेके यस्य यस्य ह्यवयवस्य बीजे बीजभागे वा दोषाः प्रकोपमापद्यन्ते तं तमवयवं विकृतिराविशति
यदा ह्यस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागः प्रदोषमापद्यते तदा वन्ध्यां जनयति यदा पुनरस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते तदा पूर्ति – प्रजां जनयति यदा त्वस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः स्त्रीकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते तदा स्त्र्याकृतिभूयिष्ठामस्त्रियं वार्ता नाम जनयति तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते ३०

एवमेव पुरुषस्य यदा बीजे बीजभागः प्रदोषमापद्यते तदा वन्ध्यं जनयति यदा पुनरस्य बीजे बीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते तदा पूतिप्रजं जनयति यदा त्वस्य बीजे बीजभागावयवः पुरुषकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते तदा पुरुषाकृतिभूयिष्ठमपुरुषं तृणपुत्रिकं नाम जनयति तां पुरुषव्यापदमाचक्षते ३१

एतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिव्याख्यानेन सात्म्यजानां र सजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति ३२

निर्विकारः परस्त्वात्मा सर्वभूतानां निर्विशेषः सत्त्वशरीरयोस्तु विशेषाद्विशेषोपलब्धिः ३३

तत्र त्रयः शरीरदोषा वातपित्तश्लेष्माणः ते शरीरं दूषयन्ति द्वौ पुनः सत्त्वदोषौ रजस्तमश्च तौ सत्त्वं दूषयतः ताभ्यां च सत्त्वशरीराभ्यां दुष्टाभ्यां विकृतिरुपजायते नोपजायते चाप्रदुष्टा भ्याम् ३४

तत्र शरीरं योनिविशेषाञ्चतुर्विधमुक्तमग्रे ३५

त्रिविधं खलु सत्त्वं शुद्धं राजसं तामसमिति तत्रशुद्धमदोषमाख्यातं कल्याणांशत्वात् राजसं सदोषमाख्यातं रोषांशत्वात् तामसमपि सदोषमाख्यातं मोहांशत्वात तेषां तु त्रयाणामपि सत्त्वानामेकैकस्य भेदाग्रमपरिसंख्येयं तरतमयोगाच्छ रीरयोनिविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधानत्वाच्च शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते सत्त्वं च शरीरम् तस्मात् कतिचित्सत्त्वभेदाननूकाभिनिर्देशेन निदर्शनार्थमनुव्याख्यास्यामः ३६

तद्यथा- शुचिं सत्याभिसन्धं जितात्मानं संविभागिनं ज्ञानविज्ञानवचनप्रति वचनसंपन्नं स्मृतिमन्तं कामक्रोधलोभमानमोहेर्ष्याहर्षामर्षापितं समं सर्वभूतेषु ब्राह्मं विद्यात् १

इज्याध्ययनव्रतहोमब्रह्मचर्यपरमतिथिव्रतमुपशान्तमदमानरागद्वेषमोहलोभ रोषं प्रतिभावचनविज्ञानोपधारणशक्तिसंपनमा विद्यात् २

ऐश्वर्यवन्तमादेयवाक्यं यज्वानं शूरमोजस्विनं तेजसोपेतमक्लिष्टकर्माणं दीर्घदर्शिनं धर्मार्थकामाभिरतमैन्द्रं विद्यात् ३

लेखास्थवृत्तं प्राप्तकारिणमसंप्रहार्यमुत्थानवन्तं स्मृतिमन्तमेश्वर्यलम्भिनं व्य पगतरागेर्ष्याद्वेषमोहं याम्यं विद्यात् ४ शूरं धीरं शुचिमशुचिद्वेषिणं यज्वानमम्भोविहाररतिमक्लिष्टकर्माणं स्थान
कोपप्रसादं वारुणं विद्यात् ५

स्थानमानोपभोगपरिवारसंपन्नं धर्मार्थकामनित्यं शुचिं सुखविहारं व्यक्तको पप्रसादं कौबेरं विद्यात् ६

प्रियनृत्यगीतवादित्रोल्लापकश्लोकाख्यायिकेतिहासपुराणेषु कुशलं गन्धमाल्यानुलेपनवसनस्त्रीविहारकामनित्यमनसूयकं गान्धर्वं विद्यात् ७ इत्येवं शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधं भेदांशं विद्यात् कल्याणांशत्वात् तत्सं योगात्तु ब्राह्ममत्यन्तशुद्धं व्यवस्येत् ३७

शूरं चण्डमसूयकमैश्वर्यवन्तमौपधिकं रौद्रमननुक्रोशमात्मपूजकमासुरं विद्यात् १

मणिमनुबन्धकोपं छिद्रप्रहारिणं क्रूरमाहारातिमात्ररुचिमामिषप्रियतमं
स्वप्नायासबहुलमी राक्षसं विद्यात् २

महाशनं स्त्रैणं स्त्रीरहस्काममशुचिं शुचिद्वेषिणं भीरुं भीषयितारं विकृतविहाराहारशीलं पेशाचं विद्यात् ३

क्रुद्धशूरमक्रुद्धभीरुं तीक्ष्णमायासबहुलं संत्रस्तगोचरमाहारविहारपरं सापविद्यात् ४

आहारकाममतिदुःखशीलाचारोपचारमसूयकमसंविभागिनमतिलोलुपमक र्मशीलं प्रतं विद्यात् ५

अनुषक्तकाममजस्रमाहारविहारपरमनवस्थितममर्षणमसंचयं शाकुनं वि द्यात् ६

इत्येवं खलु राजसस्य सत्त्वस्य षड्विधं भेदांशं विद्यात् रोषांशत्वात् ३८

निराकरिष्णुममेधसं जुगुप्सिताचाराहारं मैथुनपरं स्वप्नशीलं पाशवं विद्यात् १

भीरुमबुधमाहारलुब्धमनवस्थितमनुषक्तकामक्रोधं सरणशीलं तोयकामं मात्स्यं विद्यात् २

अलसं केवलमभिनिविष्टमाहारे सर्वबुद्ध्यङ्गहीनं वानस्पत्यं विद्यात् ३ इत्येवं तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेदांशं विद्यान्मोहांशत्वात् ३६

इत्यपरिसंख्येयभेदानां त्रयाणामपि सत्त्वानां भेदैकदेशो व्याख्यातः शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्मर्षिशक्रयमवरुणकुबेरगन्धर्वसत्त्वानुकारेण राजसस्य षड्विधो दैत्यपिशाचराक्षससर्पप्रेतशकुनिसत्त्वानुकारेण तामसस्य त्रिविधः पशुमत्स्यवनस्पतिसत्त्वानुकारेण कथं च यथासत्त्वमुपचारः स्यादिति ४०

केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति गर्भावक्रान्तिसंप्रयुक्तः तस्य चार्थस्य विज्ञाने सामर्थ्य गर्भकराणां च भावानामनुसमाधिः विघातश्च वि घातकराणां भावानामिति ४१

तत्र श्लोकाः-

निमित्तमात्मा प्रकृतिर्वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च वृद्धिहेतुश्च गर्भस्य पञ्चार्थाः शुभसंज्ञिताः ४२

अजन्मनि च यो हेतुर्विनाशे विकृतावपि इमां स्त्रीनशुभान् भावानाहुर्गर्भविघातकान् ४३

शुभाशुभसमाख्यातानष्टौ भावानिमान् भिषक् सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुमर्हति ४४

अवाप्त्युपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुमर्हति ये च गर्भविघातोक्ता भावास्तांश्चाप्युदारधीः ४५

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने महतीगर्भावक्रान्तिशारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः ४

Leave A Comment