Charak Samhita Sharira Sthana Adil Farooq Malik  

शरीरसंख्या शारीरं अध्यायः– Charak Samhita

Photo by Pixabay on Pexels.com

Sharira Sthana – Chapter 7

अथातः शरीरसंख्याशारीरं व्याख्यास्यामः १

इति ह स्माह भगवानात्रेयः २

शरीरसंख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसंख्यानप्रमाणज्ञा नहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ ३

तमुवाच भगवानात्रेयः–शृणु मत्तोऽनिवेश सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथाप्र श्नमेकमना यथावत्
शरीरे षत्वचः तद्यथा– उदकधरा त्वग्बाह्या द्वितीया त्वसृग्धरा तृतीया सिध्मकिलाससंभवाधिष्ठाना चतुर्थी दद्रूकुष्ठसंभवाधिष्ठाना पञ्चमी त्वल जीविद्रधिसंभवाधिष्ठाना षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च इति षट् त्वचः एताः षडङ्ग शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति ४

तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः तद्यथा- न्तराधिः इति षडङ्गमङ्गम् ५

— द्वौ बाहू द्वे सक्थिनी शिरोग्रीवम् अ
त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थनां सह दन्तोलूखलनखे
तद्यथा– द्वात्रिंशद्दन्ताः द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि विंशतिर्नवाः षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि विंशतिः पाणिपादशलाकाः चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि द्वे पाष्ण्र्योरस्थिनी चत्वारः पादयोर्गुल्फाः द्वौ मणिकौ हस्तयोः चत्वार्यरल्योरस्थीनि चत्वारि जङ्घयोः द्वे जानुनी द्वे जानुकपालिके द्वावूरुनलकौ द्वौ बाहनलकौ द्वावंसौ द्वे असफलके द्वावक्षकौ एकं जत्रु द्वे तालुके द्वेश्रोणिफलके एकं भगास्थि पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि पञ्चदश ग्रीवायां चतुर्दशोरसि द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः तावन्ति स्थालकानि
तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि एकं हन्वस्थि द्वे हनुमूलबन्धने एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं द्वौ शङ्कौ चत्वारि शिरः कपालानीति एवं त्रीणि सङ्घ ष्टीनि शतान्यस्थनां सह दन्तोलूखलनखेनेति ६

पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि तद्यथा त्वग् जिह्वा नासिका अक्षिणी कपञ्च बुद्धीन्द्रियाणि तद्यथा–स्पर्शनं रसनं घ्राणं दर्शनं श्रोत्रमितिपञ्च कर्मेन्द्रियाणि तद्यथा– हस्तौ पादौ पायुः उपस्थः जिह्वा चेति ७

हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम् ८

दश प्राणायतनानि तद्यथा–मूर्धा कण्ठः हृदयं नाभिः गुदं बस्तिः प्रोजः शुक्रं शोणितं मांसमिति तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसंख्यातानि ६

पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि तद्यथा — नाभिश्च हृदयं च क्लोम च यकृच्च प्लीहा च वृक्कौ च बस्तिश्च पुरीषाधारश्च आमाशयश्च पक्वाशयश्च उत्तरगुदं च धरगुदं च क्षुद्रान्त्रं च स्थूलान्त्रं च वपावहनं चेति १०

षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि यान्यपरिसंख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसंख्यायमानेषु तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति तद्यथा द्वे जङ्घापिण्डिके द्वे ऊरुपिण्डिके द्वौ स्फिचौ द्वौ वृषणौ एकं शोफः द्वे उखे द्रौ वङ्घणौ द्वौ कुकुन्दरौ एकं बस्तिशीर्षम् एकमुदरं द्वौ स्तनौ द्वौ श्ले ष्मभुवौ द्वे बाहुपिण्डिके चिबुकमेकं द्वावोष्ठौ द्वे सृक्करायौ द्रौ दन्तवेष्टको ए कं तालु एका गलशुण्डिका द्वे उपजिह्निके एका गोजिह्निका द्वौ गण्डौ द्वे कर्णशष्कुलिके द्वौ कर्णपुत्रकौ द्वे अतिकूटे चत्वार्यनिवर्त्मानि द्वे अक्षिक नीनिके द्वे भ्रुवौ एकाऽवटुः चत्वारि पाणिपादहृदयानि ११

नव महान्ति छिद्राणि सप्त शिरसि द्वे चाधः १२

एतावद्दश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम् १३

अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेवतद्यथा नव स्नायुशतानि सप्त सिराशतानि द्वे धमनीशते चत्वारि पेशी शतानि सप्तोत्तरं मर्मशतं द्वे सन्धिशते एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति एतद्यथावत्संख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं तर्ज्यमतः परम्एतदुभयमपि न विकल्पते प्रकृतिभावाच्छरीरस्य १४

यत्त्वञ्जलिसंख्येयं तदुपदेक्ष्यामः तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं तच्च वृद्धिहासयोगि
तद्यथा–दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यत्तु प्रच्यवमानं पु रीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्याश्च शरीरधातून यत्तु सर्वशरीर चरं बाह्या त्वग्बिभर्ति यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते यच्चोष्म णाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति तदुदकं दशाञ्जलिप्र माणं नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः यं रस इत्याचक्षतेष्टौ शोणि तस्य सप्त पुरीषस्य षट् श्लेष्मणः पञ्च पित्तस्य चत्वारो मूत्रस्य त्रयो वसायाः द्वौ मेदसः एको मञ्जायाः मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलि शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं ता वदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम् १५

तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्म वर्चः केशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च यद्रवसरमन्द स्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च यदु च्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्प शः स्पर्शनं च यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं श ब्दः श्रोत्रं च यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुधिर्मनश्च इति शरीरावयवसंख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा १६

शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसंख्येया भवन्ति प्रतिबहुत्वादतिसौदम्या दतीन्द्रियत्वाच्च तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च १७

तदेतच्छरीरं संख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः पृथक्त्वेनापवर्गः तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिर्वृत्तौ निवर्तते इति १८

तत्र श्लोकौ :-

शरीरसंख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक् तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते १६

अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः २०

इत्यनिवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसंख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ७

Leave A Comment