Charak Samhita Indriya Sthana Adil Farooq Malik  

अणुज्योतीयमिन्द्रिय अध्यायः– Charak Samhita

Photo by Pixabay on Pexels.com

Indriya Sthana – Chapter 11

अथातोऽणुज्योतीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः १

इति ह स्माह भगवानात्रेयः २

अणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा रतिं न लभते याति परलोकं समान्तरम् ३

बलिं बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते लोकान्तरगतः पिण्डं भुङ्क्ते संवत्सरेण सः ४

सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम् सं वत्सरान्ते जन्तुः स संपश्यति महत्तमः ५

विकृत्या विनिमित्तं यः शोभामुपचयं धनम्
प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं समान्तं तस्य जीवितम् ६

भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम् षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः ७

धमनीनामपूर्वाणां जालमत्यर्थशोभनम् ललाटे दृश्यते यस्य षण्मासान्न स जीवति ८

लेखाभिश्चन्द्रवक्राभिर्ललाटमुपचीयते यस्य तस्यायुषः षड्भिर्मासैरन्तं समादिशेत् ६

शरीरकम्पः संमोहो गतिर्वचनमेव च मत्तस्येवोपलभ्यन्ते यस्य मासं न जीवति १०

रेतोमूत्रपुरीषाणि यस्य मज्जन्ति चाम्भसि स मासात् स्वजनद्वेष्टा मृत्युवारिणि मज्जति ११

हस्तपादं मुखं चोभे विशेषाद्यस्य शुष्यतः
शूयेते वा विना देहात् स च मासं न जीवति १२

ललाटे मूर्ध्नि बस्तौ वा नीला यस्य प्रकाशते राजी बलेन्दुकुटिला न स जीवितुमर्हति १३

प्रवालगुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति १४

ग्रीवावमर्दो बलवाञ्जिह्वाश्वयथुरेव च
बध्नास्यगलपाकश्च यस्य पक्वं तमादिशेत् १५

संभ्रमोऽतिप्रलापोऽतिभेदोऽस्थ्नामतिदारुणः कालपाशपरीतस्य त्रयमेतत् प्रवर्तते १६

प्रमुह्य लुञ्चयेत् केशान् परिगृह्णात्यतीव च नरः स्वस्थवदाहारमबलः कालचोदितः १७

समीपे चक्षुषोः कृत्वा मृगयेताङ्गुलीकरम् स्मयतेऽपि च कालान्ध ऊर्ध्वगानिमिषेक्षणः १८

शयनादासनादङ्गात् काष्ठात् कुड्यादथापि वा असन्मृगयते किञ्चित् स मुह्यन् कालचोदितः १६

हास्यहासी संमुह्यन् प्रलेढि दशनच्छदौ शीतपादकरोच्छ्वासो यो नरो न स जीवति २०

अह्वयंस्तं समीपस्थं स्वजनं जनमेव वा महामोहावृतमनाः पश्यन्नपि न पश्यति २१

प्रयोगमतियोगं वा शरीरे मतिमान् भिषक् खादीनां युगपद्दष्ट्वा भेषजं नावचारयेत् २२

अतिप्रवृद्ध्या रोगाणां मनसश्च बलक्षयात् वासमुत्सृजति क्षिप्रं शरीरी देहसंज्ञकम् २३

वर्णस्वरावग्रिबलं वागिन्द्रियमनोबलम् हीयतेऽसुक्षये निद्रा नित्या भवति वा न वा २४

भिषम्भेषजपानानगुरुमित्रद्विषश्च ये
विशगाः सर्व एवैते बोद्धव्याः समवर्तिनः २५

एतेषु रोगः क्रमते भेषजं प्रतिहन्यते नैषामन्नानि भुञ्जीत न चोदकमपि स्पृशेत् २६

पादाः समेताश्चत्वारः संपन्नाः साधकैर्गुणैः व्यर्था गतायुषो द्रव्यं विना नास्ति गुणोदयः २७

परीक्ष्यमायुर्भिषजा नीरुजस्यातुरस्य च आयुर्ज्ञानफलं कृत्स्नमायुर्ज्ञे ह्यनुवर्तते २८

तत्र श्लोकः-

क्रियापथमतिक्रान्ताः केवलं देहमाप्लुताः
चिह्नं कुर्वन्ति यद्दोषास्तदरिष्टं निरुच्यते २६

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽणज्योतीयमिन्द्रियं नामैकादशोऽध्यायः ११

Leave A Comment