जातिसूत्रीय शारीर अध्यायः– Charak Samhita

Photo by Arulonline on Pexels.com

Sharira Sthana – Chapter 8

अथातो जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः १

इति ह स्माह भगवानात्रेयः २

स्त्रीपुंसयोरव्यापन शुक्रशोणितगर्भाशययोः श्रेयसीं प्रजामिच्छतोस्तदर्थाभि निर्वृत्तिकरं कर्मोपदेक्ष्यामः ३

थाप्येतौ स्त्रीपुंसौ स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य वमनविरेचनाभ्यां संशोध्य क्रमेण

प्रकृतिमापादयेत्

संशुद्धौ चास्थापनानुवासनाभ्यामुपाचरेत् उपाचरेच्च मधुरौषधसंस्कृताभ्यां

घृतक्षीर पुरुषं स्त्रियं तु तैलमाषाभ्याम् ४

ततः पुष्पात् प्रभृति त्रिरात्रमासीत ब्रह्मचारिण्यधः शायिनी पाणिभ्यामन्नमज र्जरपात्राद्धञ्जाना न च काञ्चिन्मृजामापद्येत ततश्चतुर्थेऽहन्येनामुत्साद्य सशिरस्कं स्त्रापयित्वा शुक्लानि वासांस्याच्छाद

येत् पुरुषं च

ततः शुक्लवाससौ स्त्रग्विणौ सुमनसावन्योन्यमभिकामौ संवसेयातां स्ना नात् प्रभृति यग्मेष्वहः सुपुत्रकामौ युग्मेष्वहः सु दुहितृकामौ ५

न च न्युब्जां पार्श्वगतां वा संसेवेत

न्युब्जाया वातो बलवान् स योनिं पीडयति पार्श्वगताया दक्षिणे पार्श्वे श्ले ष्मा स च्युतः पिदधाति गर्भाशयं वामे पार्श्वे पित्तं तदस्याः पीडितं विदहति रक्तं शुक्रं च तस्मादुत्ताना बीजं गृह्णीयात् तथाहि यथास्थानमवतिष्ठन्ते दोषा पर्याप्ते चैनां शीतोदकेन परिषिञ्चेत्तत्रात्यशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोकार्ता क्रुद्धाऽन्यं च पु मांसमिच्छन्ती मैथुने चातिकामा वा न गर्भं धत्ते विगुणां वा प्रजां जनयति प्रतिबालामतिवृद्धां दीर्घरोगिणीमन्येन वा विकारेणोपसृष्टां वर्जयेत्पुरुषेऽप्येत एव दोषाः
अतः सर्वदोषवर्जितौ स्त्रीपुरुषौ संसृज्येयाताम् ६

संजातहर्षो मैथुने चानुकूलाविष्टगन्धं स्वास्तीर्णं सुखं शयनमुपकल्प्य म नोज्ञं हितमशनमशित्वा नात्यशितौ दक्षिणपादेन पुमानारोहेत वामपादेन स्त्री ७

तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत–हिरसि आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठाऽसि धाता त्वा ददतुविधाता त्वा दधातु ब्रह्मवर्चसा भव इति ब्रह्मा बृहस्पतिर्विष्णुः सोमः सूर्यस्तथाऽश्विनौ भगोऽथ मित्रावरुणौ वीरं ददतु सुतम् मे इत्युक्त्वा संवसेयाताम् ८

सा चेदेवमासाशीत बृहन्तमवदातं हर्यक्षमोजस्विनं शुचिं सत्त्वसंपन्नं पुत्र मिच्छेयमिति शुद्धस्त्रानात् प्रभृत्यस्यै मन्थमवदातयवानां मधुसर्पिभ्यां संसृ ज्य श्वेताया गोः सरूपवत्सायाः पयसाऽऽलोड्य राजते कांस्ये वा पात्रे का ले काले सप्ताहं सततं प्रयच्छेत् पानायप्रातश्च शालियवान्नविकारान् दधिमधुसर्पिर्भिः पयोभिर्वा संसृज्य भुञ्जीत
तथा सायमवदातशरणशयनासनपानवसनभूषणा च स्यात् सायं प्रातश्च शश्वच्छ्वेतं महान्तं वृषभमाजानेयं वा हरिचन्दनाङ्गदं पश्येत् सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत सौम्याकृतिवचनोपचारचेष्टांश्च स्त्रीषुरुषानितरानपि चेन्द्रियार्थानवदातान् पसहचर्यश्चैनां प्रियहिताभ्यां सततमुपचरेयस्तथा भर्तान च मिश्रीभावमापद्येयातामिति अनेन विधिना सप्तरात्रं स्थित्वाऽष्टमेऽहन्याप्लुत्याद्भिः सशिरस्कं सह भर्त्रा हतानि वस्त्राण्याच्छादयेदवदातानि अवदाताश्च स्त्रजो भूषणानि च बिभू यात् ६

तत्र ऋत्विक् प्रागुतरस्यां दिश्यगारस्य प्राक्प्रवणमुदक्प्रवणं वा प्रदेशमभिसमीक्ष्य गोमयोदकाभ्यां स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोदय चोदकेन वेदीमस्मिन्तां पश्चिमेनाहतवस्त्रसंचये श्वेतार्षभे वाऽप्यजिन उपविशेद् ब्राह्मणप्रयुक्तः राजन्यप्रयुक्तस्तु वैयाघ्रे चर्मण्यानडहे वा वैश्यप्रयुक्तस्तु रौरवे बास्ते वा तत्रोपविष्टः पालाशीभिरैङ्गदीभिरौदुम्बरीभिर्माधूकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपस माधाय कुशैः परिस्तीर्य परिधिभिश्च परिधाय लाजैः शुक्लाभिश्च गन्धवतीभिः सुमनोभिरुपकिरेत् तत्र प्रणीयोदपात्रं पवित्रपूतमुपसंस्कृत्य सर्पिराज्यार्थं यथोक्तवर्णानाजानेयादीन् समन्ततःस्थापेयेत् १०

ततः पुत्रकामा पश्चिमतोऽग्निं दक्षिणतो ब्राह्मणमुपविश्यान्वालभेत सह भर्त्रा यथेष्टं पुत्रमाशासानाततस्तस्या आशासानाया ऋत्विक प्रजापतिमभिनिर्दिश्य योनौ तस्याः कामपरिपूरणार्थं काम्यामिष्टिं निर्वर्तयेद् विष्णुर्योनिं कल्पयतु इत्यनयर्चा ततश्चैवाज्येन स्थालीपाकमभिघार्य त्रिर्जुहुयाद्यथाम्नायम् मन्त्रोपमन्त्रितमुदपात्रं तस्यै दद्यात् सर्वोदकार्थान् कुरुष्वेति ततः समाप्ते कर्मणि पूर्वं दक्षिणपादमभिहरन्ती प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत् सह भततो ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वाऽऽज्यशेषं प्राश्नीयात् पूर्वं पुमान् पश्चात् स्त्री न चोच्छिष्टमवशेषयेत्
ततस्तौ सह संवसेयातामष्टरात्रं तथाविधपरिच्छदावेव च स्यातां तथेष्टपुत्रं जनयेताम् ११

या तु स्त्री श्यामं लोहिताक्षं व्यूढोरस्कं महाबाहुं च पुत्रमाशासीत या वा कृष्णं कृष्णमृदुदीर्घकेशं शुक्लाक्षं शुक्लदन्तं तेजस्विनमात्मवन्तम् एष ए वानयोरपि होमविधिः किन्तु परिबर्हो वर्णवर्जं स्यात्
पुत्रवर्णानुरूपस्तु यथाशीरेव तयोः परिबर्होऽन्यः कार्यः स्यात् १२

शूद्रा तु नमस्कारमेव कुर्यात् देवाग्रिद्विजगुरुतपस्विसिद्धेभ्यः १३

या या च यथाविधं पुत्रमाशासीत तस्यास्तस्यास्तां तां पुत्राशिषमनुनिशम्य तांस्ताञ्जनपदान्मनसाऽनुपरिक्रामयेत्
ततो या या येषां येषां जनपदानां मनुष्याणामनुरूपं पुत्रमाशासीत सा सा तेषां तेषां जनपदानां मनुष्याणामाहारविहारोपचारपरिच्छदाननुविधत्स्वेति वा च्या स्यात् इत्येतत् सर्वं पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातं भवति १४

न खलु केवलमेतदेव कर्म वर्णवैशेष्यकरं भवति अपि तु तेजोधातुरप्युदकान्तरिक्षधातुप्रायोऽवदातवर्णकरो भवति पृथिवीवा युधातुप्रायः कृष्णवर्णकरः समसर्वधातुप्रायः श्यामवर्णकरः १५

सत्त्ववैशेष्यकराणि पुनस्तेषां तेषां प्राणिनां मातापितृसत्त्वान्यन्तर्वल्याः श्रुत यश्चाभीक्ष्णं स्वोचितं च कर्म सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति १६

यथोक्तेन विधिनोपसंस्कृतशरीरयोः स्त्रीपुरुषयोर्मिश्रीभावमापन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्याव्यापन्नमव्यापन्नेन योनावनुपहतायामप्रदुष्टे गर्भाशये गर्भमभिनिर्वर्तयत्येकान्तेन यथा- निर्मले वाससि सुपरिकल्पिते रञ्जनं समुदितगुणमुपनिपातादेव राग मभिनिर्वर्तयति तद्वत् यथा वा तीरं दधाऽभिषुतमभिषवणाद्विहाय स्वभाव मापद्यते दधिभावं शुक्रं तद्वत् १७

एवमभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्रीपुरुषत्वे हेतुः पूर्वमुक्तः यथा हि बीजमनुपतप्तमुप्तं स्वां स्वां प्रकृतिमनुविधीयते व्रीहिर्वा व्रीहित्वं यवो वा यवत्वं तथा स्त्रीपुरुषावपि यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते १८

तयोः कर्मणा वेदोक्तेन विवर्तनमुपदिश्यते प्राग्व्यक्तीभावात् प्रयुक्तेन सम्यक् कर्मणां हि देशकालसंपदुपेतानां नियतमिष्टफलत्वं तथेतरेषामितरत्वम् तस्मादापन्नगर्भा स्त्रियमभिसमीक्ष्य प्राग्व्यक्तीभावागर्भस्य पुंसवनमस्यै द द्यात् गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तराभ्यां शाखाभ्यां शुङ्गे अनुपहते आदाय द्वाभ्यां धान्यमाषाभ्यां संपदुपेताभ्यां गौरसर्षपाभ्यां वा सह दनि प्रक्षिप्य पु ष्येण पिबेत् तथैवापराञ्जीकर्षभकापामार्गसहचरकल्कांश्च युगपदेकैकशो य थेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य पयसा कुड्यकीटकं मत्स्यकं वोदकाञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत् तथा कनकमयान् राजतानायसांश्च पुरुषकानग्निवर्णानणुप्रमा णान् दध्ध्रि पयस्युदकाञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेदनवशेषतः पुष्येण पुष्येणैव च शालिपिष्टस्य पच्यमानस्योष्माणमुपाघ्राय तस्यैव च पिष्टस्योदकसंसृष्ट स्य रसं देहल्यामुपनिधाय दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत् पिचुना यच्चान्यदपि ब्राह्मणा ब्रूयुराप्ता वा स्त्रियः पुंसवनमिष्टं तच्चानुष्ठेयम् इति पुंसवनानि १६

ग्रत ऊर्ध्वं गर्भस्थापनानि व्याख्यास्यामः– ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्र वीर्याऽमोघाऽव्यथा शिवाऽरिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता चेत्यासामो षधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणं एताभिश्चैव सिद्धस्य पयसः स र्पिषो वा पानम् एताभिश्चैव पुष्ये स्त्रानं सदा च ताः समालभेत तथा सर्वासां जीवनीयोक्तानामोषधीनां सदोपयोगस्तैस्तैरुपयोगविधिभिः इति गर्भस्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति २०

गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति तद्यथा- उत्कटविषमकठिनासनसेविन्या वातमूत्रपुरीषवेगानुपरुन्धत्या दारुणानुचि – तव्यायामसेविन्यास्तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याः प्रमिताशनसेविन्या गर्भो म्रि यतेऽन्तः कुक्षेः प्रकाले वा स्रंसते शोषी वा भवति तथाऽभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातदेशावलोकनैर्वाऽभीक्ष्णं मातुः प्रपतत्यकाले गर्भः तथाऽतिमात्रसंक्षोभिभिर्यानैर्यानेन प्रियातिमात्रश्रवणैर्वा प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टयति विवृत शायिनी नक्तं चारिणी चोन्मत्तं जनयति अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला व्यवायशीला दुर्वपुषमहिकं स्त्रैणं वा शोकनित्या भीतमपचितमल्पायुषं वा अभिध्यात्री परोपतापिनमी स्त्रैणं वा स्तेना त्वायासबहुलमतिद्रोहिणमक – र्मशीलं वा अमर्षिणी चण्डमौपधिकमसूयकं वा स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुध मल्याग्निं वा मद्यनित्या पिपासालुमल्पस्मृतिमनवस्थितचित्तं वा गोधामांस प्राया शार्करिणमश्मरिणं शनैर्मेहिणं वा वराहमांसप्राया रक्ताक्षं क्रथनमति परुषरोमाणं वा मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा मधुरनित्या प्रमे हिणं मूकमतिस्थूलं वा अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा लवण नित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्र मनपत्यं वा तिक्तनित्या शोषिणमबलमनुपचितं वा कषायनित्या श्यावमा नाहिनमुदावर्तिनं वा यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमाना ऽन्तर्वत्नी तन्निमित्तविकारबहुलमपत्यं जनयति पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरपचारैर्व्याख्याताः
इति गर्भोपघातकरा भावा भवन्त्युक्ताः
तस्मादहितानाहारविहारान् प्रजासंपदमिच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत् साध्वाचारा चात्मानमुपचरेद्धिताभ्यामाहारविहाराभ्यामिति २१

व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखसुकुमारप्रायैरौषधाहारोपचारैरुपचरेत् न चास्या वमनविरेचन शिरोविरेचनानि प्रयोजयेत् न रक्तमवसेचयेत् सर्वकालं च नास्थापनमनुवासनं वा कुर्यादन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः अष्टमं मासमुपादाय वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेष्वात्ययिकेषु मृदुभिर्वमना
दिभिस्तदर्थकारिभिर्वोपचारः स्यात् पूर्णमिव तैलपात्रमसंक्षोभयताऽन्तर्वनी भवत्युपचर्या २२

सा चेदपचाराद् द्रयोस्त्रिषु वा मासेषु पुष्पं पश्येन्नास्या गर्भः स्थास्यतीति विद्यात् प्रजातसारो हि तस्मिन् काले भवति गर्भः २३

सा चेच्चतुष्प्रभृतिषु मासेषु क्रोधशोकासूयेयभयत्रासव्यवायव्यायामसंक्षो भसंधारणविषमाशनशयनस्थानक्षुत्पिपासातियोगात् कदाहाराद्वा पुष्पं पश्येत् तस्या गर्भस्थापनविधिमुपदेक्ष्यामः पुष्पदर्शनादेवैनां ब्रूयात् — शयनं तावन्मृदुसुखशिशिरास्तरणसंस्तीर्णमीष दवनतशिरस्कं प्रतिपद्यस्वेति ततो यष्टीमधुकसर्पिय परमशिशिरवारिणि संस्थिताभ्यां पिचुमाप्लाव्यो पस्थसमीपे स्थापयेत्तस्याः तथा शतधौतसहस्रधौताभ्यां सर्पिर्ध्यामधो नाभेः सर्वतः प्रदिह्यात् सर्वतश्च गव्येन चैनां पयसा सुशीतेन मधुकाम्बुना वा न्य ग्रोधादिकषायेण वा परिषेचयेदधो नाभेः उदकं वा सुशीतमवगाहयेत् क्षीरिणां कषायद्रुमाणां च स्वरसपरिपीतानि चेलानि ग्राहयेत् न्यग्रोधादिशुङ्गा सिद्धयोर्वा क्षीरसर्पिषोः पिचुं ग्राहयेत् प्रतश्चैवाक्षमात्रं प्राशयेत् प्राशयेद्वा केवलं क्षीरसर्पिः पद्मोत्पलकुमुदकिञ्जल्कांश्चास्यै समधुशर्करान् लेहार्थं दद्यात् शृङ्गाटकपुष्करबीजकशेरुकान् भक्षणार्थं गन्धप्रियङ्ग्वसितोत्पलशा लूकोदुम्बरशलाटुन्यग्रोधशुङ्गानि वा पाययेदेनामाजेन पयसा पयसा चैनां बलातिबलाशालिषष्टिकेतुमूलकाकोलीश्रृतेन समधुशर्करं रक्तशालीनामो दनं मृदुसुरभिशीतलं भोजयेत् लावकपिञ्जलकुरङ्गशम्बरशशहरिणकाल पुच्छकरसेन वा घृतसुसंस्कृतेन सुखशिशिरोपवातदेशस्थां भोजयेत् क्रोध शोकायासव्यवायव्यायामेभ्यश्चाभिरक्षेत् सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूला भिरुपासीत् यथाऽस्या गर्भस्तिष्ठति २४

यस्याः पुनरामान्वयात् पुष्पदर्शनं स्यात् प्रायस्तस्यास्तद्गर्भोपघातकरं भवति विरुद्धोपक्रमत्वात्तयोः २५

यस्याः पुनरुष्णतीक्ष्णोपयोगाद्दर्भिण्या महति संजातसारे गर्भे पुष्पदर्शनं स्यादन्यो वा योनिस्रावस्तस्या गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुतत्वात् स काल मवतिष्ठतेऽतिमात्रं तमुपविष्टकमित्याचक्षते केचित् उपवासव्रतकर्मपरायाः पुनः कदाहारायाः स्नेहद्वेषिण्या वातप्रकोपणोक्ता न्यासेवमानाया गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति परिशुष्कत्वात् स चापि कालमवति – ष्ठतेऽतिमारम् अस्पन्दनश्च भवति तं तु नागोदरमित्याचक्षते २६

नार्योस्तयोरुभयोरपि चिकित्सितविशेषमुपदेक्ष्यामः भौतिकजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धानां सर्पिषां पयसामामगर्भाणां चोपयोगो गर्भवृद्धिकरः तथा संभोजनमेतैरेव सिद्धैश्च घृतादिभिः सुभिक्षायाः अभीक्ष्णं यानवाहनापमार्जनावजृम्मणैरुपपादनमिति २७

यस्याः पुनर्गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते तां श्येनमत्स्यगवयशिखिताम्रचूडतित्ति रीणामन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माषयूषेण वा प्रभूतसर्पिषा मूलकयूषेण वा रक्तशालीनामोदनं मृदुमधुरशीतलं भोजयेत् तैलाभ्यङ्गेन चास्या अभीणमुदरबस्तिवंक्षणोरुकटीपार्श्वपृष्ठप्रदेशानीषदुष्णेनोपचरेत् २८

यस्याः पुनरुदावर्तविबन्धः स्यादष्टमे मासे चानुवासनसाध्यं मन्येत ततस्त स्यास्तद्विकारप्रशमनमुपकल्पयेन्निरूहम् उदावर्तो ह्युपेक्षितः सहसा सर्गर्भा गर्भिणीं गर्भमथवाऽतिपातयेत् तत्र वीरणशालिषष्टिककुशकाशेनुवालिकावेतसपरिव्याधमूलानां भूतीका नन्ताकाश्मर्यपरूषकमधुकमृद्वीकानां च पयसाऽर्धोदकेनोद्गमय्य रसं प्रिया लबिभीतकमज्जतिलकल्कसंप्रयुक्तमीषल्लवणमनत्युष्णं च निरूहं दद्यात् व्यपगतविबन्धां चैनां सुखसलिलपरिषिक्ताङ्गीं स्थैर्यकरमविदाहिनमाहारं भुक्तवतीं सायं मधुरकसिद्धेन तैलेनानुवासयेत् न्युब्जां त्वेनामास्थापनानुवासनाभ्यामुपचरेत् २६

यस्याः पुनरतिमात्रदोषोपचयाद्वा तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेवनाद्वा वातमूत्रपुरीषवे गविधारणैर्वा विषमासनशयनस्थानसंपीडनाभिघातैर्वा क्रोधशोकेर्ष्याभय त्रासादिभिर्वा साहसैर्वाऽपरैः कर्मभिरन्तः कुक्षेर्गर्भो म्रियते तस्याः स्तिमितं स्तब्धमुदरमाततं शीतमश्मान्तर्गतमिव भवत्यस्पन्दनो गर्भः शूलमधिकमुप जायते न चाव्यः प्रादुर्भवन्ति योनिर्न प्रस्रवति अक्षिणी चास्याः त्रस्ते भव तः तान्यति व्यथते भ्रमते श्वसिति अरतिबहुला च भवति न चास्या वेगप्रा दुर्भावो यथावदुपलभ्यते इत्येवंलक्षणां स्त्रियं मृतगर्भेयमिति विद्यात् ३०

तस्य गर्भशल्यस्य जरायुप्रपातनं कर्म संशमनमित्याहुरेके मन्त्रादिकमथर्व वेदविहितमित्येके परिदृष्टकर्मणा शल्यहर्त्रा हरणमित्येके
व्यपगतगर्भशल्यां तु स्त्रियमामगर्भा सुरासीध्वरिष्टमधुमदिरासवानामन्यत ममग्रे सामर्थ्यतः पाययेद्गर्भकोष्ठशुद्ध्यर्थमर्तिविस्मरणार्थं प्रहर्षणार्थं च अतः परं सम्प्रीणनैर्बलानुरक्षिभिरस्नेहसंप्रयुक्तैर्यवाग्वादिभिर्वा तत्कालयोगिभिरा हारैरुपचरेद्दोषधातुक्लेदविशोषणमात्रं कालम्
अतः परं स्नेहपानैर्बस्तिभिराहारविधिभिश्च दीपनीयजीवनीयबृंहणीयमधुर वातहरसमाख्यातैरुपचरेत् परिपक्वगर्भशल्यायाः पुनर्विमुक्तगर्भशल्यायास्तदहरेव स्रेहोपचारः स्यात् परमतो निर्विकारमाप्याय्यमानस्य गर्भस्य मासे मासे कर्मोपदेक्ष्यामः प्रथमे मासे शङ्किता चेदर्भमापन्ना क्षीरमनुपस्कृतं मात्रावच्छीतं काले काले पिबेत् सात्म्यमेव च भोजनं सायं प्रातश्च भुञ्जीत द्वितीये मासे तीरमेव च मधुरौषधसिद्धं तृतीये मासे क्षीरं मधुसर्पिर्ध्यामुपसंसृज्य चतुर्थे मासे क्षीर नवनीतमक्षमात्रमश्नीयात् पञ्चमे मासे क्षीरसर्पिः षष्ठे मासे क्षीरसर्पिर्मधुरौ षधसिद्धं तदेव सप्तमे मासे
तत्र गर्भस्य केशा जायमाना मातुर्विदाहं जनयन्तीति स्त्रियो भाषन्ते तत भगवानात्रेयः किन्तु गर्भोत्पीडनाद्वातपित्तश्लेष्माण उरः प्राप्य विदाहं जनयन्ति ततः कण्डूरुपजायते कण्डूमूला च किक्किसावाप्तिर्भवति
तत्र कोलोदकेन नवनीतस्य मधुरौषधसिद्धस्य पाणितलमात्रं काले काले उस्यै पानार्थं दद्यात् चन्दनमृणालकल्कैश्चास्याः स्तनोदरं विमृद्गीयात् शिरी षधातकी सर्षपमधुकचूर्णैर्वा कुटजार्जकबीजमुस्तहरिद्राकल्कैर्वा निम्बको लसुरसमञ्जिष्ठाकल्कैर्वा पृषतहरिणशशरुधिरयुतया त्रिफलया वा करवीर पत्रसिद्धेन तैलेनाभ्यङ्गः परिषेकः पुनर्मालतीमधुकसिद्धेनाम्भसा जातकण्डूश्च कण्डूयनं वर्जयेत्त्वग्भेदवैरूप्यपरिहारार्थम् असह्यायां तु कण्ड्वामुन्मर्दनो द्धर्षणाभ्यां परिहारः स्यात् मधुरमाहारजातं वातहरमल्पमस्नेहलवणमल्पो दकानुपानं च भुञ्जीतमे तु मासे तीरयवागूं सर्पिष्मतीं काले काले पिबेत् तन्नेति भद्रकाप्यः पैङ्गल्याबाधो ह्यस्या गर्भमागच्छेदिति अस्त्वत्र पैङ्गल्याबाध इत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः न त्वेवैतन्न कार्यम् एवं कुर्वती ह्यरोगाऽऽरोम्यबलवर्णस्वरसंह ननसंपदुपेतं ज्ञातीनामपि श्रेष्ठमपत्यं जनयति नवमे तु खल्वेनां मासे मधुरौपधसिद्धेन तैलेनानुवासयेत् तु अतश्चैवास्यास्तैलात् पिचुं योनौ प्रणयेद्गर्भस्थानमार्गस्नेहनार्थम् यदिदं कर्म प्रथमं मासं समुपादायोपदिष्टमानवमान्मासात्तेन गर्भिण्या गर्भ समये गर्भधारिणीकुक्षिकटीपार्श्वपृष्ठं मृदूभवति वातश्चानुलोमः संपद्यते मूत्र पुरीषे च प्रकृतिभूते सुखेन मार्गमनुपद्येते चर्मनखानि च मार्दवमुपयान्ति ब लवर्णौ चोपचीयेते पुत्रं चेष्टं संपदुपेतं सुखिनं सुखेनैषा काले प्रजायत इति ३२

प्राक् चैवास्या नवमान्मासात् सूतिकागारं कारयेदपहृतास्थिशर्कराकपाले देशे प्रशस्तरूपरसगन्धायां भूमौ प्राग्द्वारमुदग्द्वारं वा बैल्वानां काष्ठानां तै न्दुकैङ्गुदकानां भाल्लातकानां वारुणानां खादिराणां वा यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः शंसेयुअथर्ववेदविदस्तेषां वसनालेपनाच्छादनापिधानसंपदुपेतं वास्तुविद्याहृदययोगाग्निसलिलोदूखलवर्चः स्थानस्त्रानभूमिमहानसमृतुसुखं च ३३

तत्र सर्पिस्तैलमधुसैन्धवसौवर्चलकालविडलवणविडङ्गकुष्ठकिलिमनागर पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीमण्डूकपर्येलालाङ्गलीवचाचव्यचित्रक चिरबिल्वहिङ्गुसर्षपलशुनकतककणकणिकानीपातसीबल्वजभूर्जकुलत्थमै रेयसुरासवाः सन्निहिताः स्युः तथाऽश्मानौ द्वौ द्वे कुण्डमुसले द्वे उदूखले खरवृषभश्च द्वौ च तीक्ष्णौ सूचीपिप्पलकौ सौवर्णराजतौ शस्त्राणि च ती दणायसानि द्वौ च बिल्वमयौ पर्यौ तेन्दुदानि च काष्ठान्यग्रिसन्धुक्ष णानि स्त्रियश्च बह्वयो बहुशः प्रजाताः सौहार्दयुक्ताः सततमनुरक्ताः प्रदक्षि •णाचाराः प्रतिपत्तिकुशलाः प्रकृतिवत्सलास्त्यक्तविषादाः क्लेशसहिन्यो ऽभिमताः ब्राह्मणाश्चाथर्ववेदविदः यच्चान्यदपि तत्र समर्थं मन्येत यच्चान्यच्च ब्राह्मणा ब्रूयुः स्त्रियश्च वृधास्तत् कार्यम् ३४

ततः प्रवत्ते नवमे मासे पुण्येऽहनि प्रशस्तनक्षत्रयोगमुपगते प्रशस्ते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते शान्तिं हत्वा गोब्राह्मणमग्नि मुदकं चादौ प्रवेश्य गोभ्यस्तृणोदकं मधुलाजांश्च प्रदाय ब्राह्मणेभ्योऽक्षतान् सुमनसो नान्दीमुखानि च फलानीष्टानि दत्त्वोदकपूर्वमासनस्थेभ्योऽभिवाद्य पुनराचम्य स्वस्ति वाचयेत् ततः पुण्याहशब्देन गोब्राह्मणं समनुवर्तमाना प्रदक्षिणं प्रविशेत् सूतिकागारम् तंत्रस्था च प्रसवकालं प्रतीक्षेत ३५

तस्यास्तु खल्विमानि लिङ्गानि प्रजननकालमभितो भवन्ति तद्यथा–क्लमो गात्राणां ग्लानिराननस्य प्रणोः शैथिल्यं विमुक्तबन्धनत्वमिव वक्षसः कु क्षेरवस्त्रंसनम् अधोगुरुत्वं वंक्षणबस्तिकटीकुक्षिपार्श्वपृष्ठनिस्तोदः योनेः प्रत्र वणम् अनन्नाभिलाषश्चेति ततोऽनन्तरमावीनां प्रादुर्भावः प्रसेकश्च गर्भोदकस्य ३६

वीप्रादुर्भावे तु भूमौ शयनं विदध्यान्मृद्वास्तरणोपपन्नम् तदध्यासीत सा तां ततः समन्ततः परिवार्य यथोक्तगुणाः स्त्रियः पर्युपासीरनाश्वासयन्त्यो
वाग्भिग्रहिणीयाभिः सान्त्वनीयाभिश्च ३७

सा चेदावीभिः संक्लिश्यमाना न प्रजायेताथैनां ब्रूयात् — उत्तिष्ठ मुसलमन्यतरं गृह्णीष्व अनेनैतदुलूखलं धान्यपूर्णं मुहर्मुहरभिजहि मुहर्मुहरवजृम्भस्व
चङ्क्रमस्व चान्तराऽन्तरेति एवमुपदिशन्त्ये
तन्नेत्याह भगवानात्रेयः दारुणव्यायामवर्जनं हि गर्भिण्याः सततमुपदिश्यते विशेषतश्च प्रजननका प्रचलितसर्वधातुदोषायाः सुकुमार्या नार्या मुसलव्यायामसमीरितो वायुरन्तरं लब्ध्वा प्राणान् हिंस्यात् दुष्प्रतीकारतमा हि तस्मिन् काले विशेषेण भवति गर्भिणी तस्मान्मुसलग्रहणं परिहार्यमृषयो मन्यन्ते जृम्भरणं चङ्क्रमणं च पु अथास्यै दद्यात् कुष्ठैलालाङ्गलिकीवचाचित्रकचिरबिल्वचव्यचूर्णमुपघ्रातुं सा तन्मुहुर्मुहुरुपजिघ्रेत् तथा भूर्जपत्रधूमं शिंशपासाधू वा तस्याश्चान्तराऽन्तरा कटीपार्श्वपृष्ठसक्थिदेशानीषदुष्णेन तैलेनाभ्यज्यानुसुख
मवमृद्गीयात् अनेन कर्मणा गर्भोऽवाक् प्रतिपद्यते ३८

स यदा जानीयाद्विमुच्य हृदयमुदरमस्यास्त्वाविशति बस्तिशिरोऽवगृह्णाति त्वरयन्त्येनामाव्यः परिवर्ततेऽधो गर्भ इति अस्यामवस्थायां पर्यङ्कमेनामारो
प्य प्रवाहयितुमुपक्रमेत कर्णे चास्या मन्त्रमिममनुकूला स्त्री जपेत् — क्षितिर्जलं वियत्तेजो वायुर्विष्णुः प्रजापतिःसगर्भा त्वां सदा पान्तु वैशल्यं च दिशन्तु ते प्रसूष्व त्वमविक्लिष्टमविक्लिष्टा शुभानने कार्तिकेयद्युतिं पुत्रं कार्तिकेयाभिरक्षितम् इति ३६

ताश्चैनां यथोक्तगुणाः स्त्रियोऽनुशिष्यः अनागतावीर्मा प्रवाहिष्ठाः या ह्यनाग तावीः प्रदाहते व्यर्थमेवास्यास्तत् कर्म भवति प्रजा चास्या विकृता विकृ तिमापन्ना च श्वासकासशोषप्लीहप्रसक्ता वा भवति यथा हि जवथूद्गारवातमूत्रपुरीषवेगान् प्रयतमानोऽप्यप्राप्तकालान्न लभते कृ च्छ्रेण वाऽप्यवाप्नोति तथाऽनागतकालं गर्भमपि प्रवाहमाणा यथा चैषामेव तववादीनां सन्धारणमुपघातायोपपद्यते तथा प्राप्तकालस्य गर्भस्याप्रवाह णमिति सा यथानिर्देशं कुरुष्वेति वक्तव्या स्यात् तथा च कुर्वती शनैः पूर्वं प्रवाहेत् ततोऽनन्तरं बलवत्तरम् तस्यां च प्रवाहमाणायां स्त्रियः शब्दं कुर्युः* त्रम् इति :–प्रजाता प्रजाता धन्यं धन्यं पुतथाऽस्या हर्षेणाप्याय्यन्ते प्राणाः ४०

यदा च प्रजाता स्यात्तदैवैनामवेक्षेत– काचिदस्या अपरा प्रपन्ना न वेति तस्याश्चेदपरा न प्रपन्ना स्यादथैनामन्यतमा स्त्री दक्षिणेन पाणिना नाभेरुपरि ष्टाद्वलवनिपीड्य सव्येन पाणिना पृष्ठत उपसंगृह्य तां सुनिर्धूतं निर्धुनुयात् अथास्याः पाणर्या श्रोणीमाकोटयेत्
अस्याः स्फिचावुपसंगृह्य सुपीडितं पीडयेत् अथास्या बालवेण्या कण्ठतालु परिमृशेत्
भूर्जपत्रकाचमणिसर्पनिर्मोकैश्चास्या योनिं धूपयेत् कुष्ठतालीसकल्कं बल्वजयूषे मैरेयसुरामण्डे तीक्ष्णे कौलत्थे वा यूषे मण्डूकपर्णी पिप्पलीसंपाके वा संप्लाव्य पाययेदेनाम् तथा सूक्ष्मैलाकिलिमकुष्ठनागरविडङ्गपिप्पलीकालागुरुचव्यचित्रकोपकुञ्चिकाकल्कं खरवृषभस्य वा जीवतो दक्षिणं कर्णमुत्कृत्य दृषदि जर्जरीकृत्य बल्वजक्वाथादीनामाप्लावनानामन्यतमे प्रक्षिप्याप्लाव्य मुहूर्तस्थितमुद्धृत्य तदाप्लावनं पाययेदेनाम शतुपुष्पाकुष्ठमदनहिङ्गुसिद्धस्य चैनां तैलस्य पिचुं ग्राहयेत् तश्चैवानुवासयेत् एतैरेव चाप्लावनैः फलजीमूतेक्ष्त्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनहस्तिपिप्प पहिरास्थापयेत् तदास्थापनमस्याः सह वातमूत्रपुरीषैर्निर्हरत्यपरामासक्तां वायोरेवाप्रतिलो
मगत्वात् अपरां हि वातमूत्रपुरीषाण्यन्यानि चान्तर्बहिर्मार्गाणि सज्जन्ति ४१

तस्यास्तु खल्वपरायाः प्रपतनार्थे कर्मणि क्रियमाणे जातमात्रस्यैव कुमारस्य कार्याख्येतानि कर्माणि भवन्ति तद्यथा–प्रश्मनोः संघद्वनं कर्णयोर्मूले शी तोदकेनोष्णोदकेन वा मुखपरिषेकः तथा स क्लेशविहतान् प्राणान् पुनर्लभेत कृष्णकपालिकाशूर्पेण चैनमभिनिष्पुरणीयुर्यद्यचेष्टः स्याद् यावत् प्राणानां प्र त्यागमनम् तत्तत् सर्वमेव कार्यम् ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृतिभूतमभिसमीक्ष्य स्त्रानोदकग्रहणाभ्यामुपपादयेत् ४२

अथास्य ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाप्रमार्जनमारभेताङ्गल्या सुपरिलिखितनखया सुप्रक्षालितोपधानकार्पाससपिचमत्या
प्रथमं प्रमार्जितास्यस्य चास्य शिरस्तालु कार्पासपिचुना स्नेहगर्भेण प्रतिसं छादयेत् ततोऽस्यानन्तरं सैन्धवोपहितेन सर्पिषा कार्य प्रच्छर्दनम् ४३

ततः कल्पनं नाड्याः अतस्तस्याः कल्पनविधिमुपदेच्यामः– नाभिबन्धनात् प्रभृत्यष्टाङ्गलमभिज्ञानं कृत्वा छेदनावकाशस्य द्वयोरन्तरयोः शनैर्गृहीत्वा तीक्ष्णेन रौक्मराजतायसानां छेदनानामन्यतमेनार्धधारेण छेदयेत् तामग्रे सूत्रेणोपनिबध्य कण्ठेऽस्य शिथिलमवसृजेत् तस्य चेन्नाभिः पच्येत तां लोभ्रमधुकप्रियङ्गसुरदारुहरिद्राकल्कसिद्धेन तैले नाभ्यज्यात् एषामेव तैलौषधानां चूर्णेनावचूर्णयेत् इति नाडीकल्पनविधिरुक्तः सम्यक् ४४

असम्यक्कल्पने हि नाड्या आायामव्यायामोत्तुण्डितापिण्डलिकाविनामिका
विजृम्भिकाबाधेभ्यो भयम् तत्राविदाहिभिर्वातपित्तप्रशमनैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकेः सर्पिर्भिश्चोपक्रमेत गुरु लाघवमभिसमीक्ष्य ४५

अतोऽनन्तरं जातकर्म कुमारस्य कार्यम्
तद्यथा–मधुसर्पिषी मन्त्रोपमन्त्रिते यथाम्नायं प्रथमं प्राशितुं दद्यात् स्तनमत ऊर्ध्वमेतेनैव विधिना दक्षिणं पातुं पुरस्तात् प्रयच्छेत् अथातः शीर्षतः स्थापयेदुदकुम्भं मन्त्रोपमन्त्रितम् ४६

अथास्य रक्षां विदध्यात्– आदानीखदिरकर्कन्धुपीलुपरूषकशाखाभिरस्या गृहं समन्ततः परिवारयेत् सर्वतश्च सूतिकागारस्य सर्षपातसीतण्डलकणकणिकाः प्रकिरेयुः
तथा तण्डलबलिहोमः सततमुभयकालं क्रियेतानामकर्मणः द्वारे च मुसलं देहलीमनु तिरश्चीनं न्यसेत् वचाकुष्ठ क्षेमकहिङ्गसर्षपातसीलशुनकणकणिकानां रक्षोनसमाख्यातानां चौषधीनां पोट्टलिकां बद्ध्वा सूतिकागारस्योत्तरदेहल्यामवसृजेत् तथा सूति कायाः कण्ठे सपुत्रायाः स्थाल्युदककुम्भपर्यङ्केष्वपि तथैव च द्वयोर्द्वारपक्ष योः कणककण्टकेन्धनवानग्निस्तिन्दुककाष्ठेन्धनश्चाग्निः सूतिकागारस्याभ्यन्तरतो नित्यं स्यात् स्त्रियश्चैनां यथोक्तगुणाः सुहृदश्चानुश्चानुजागृयुर्दशाहं द्वादशाहं वा
अनुपरतप्रदानमङ्गलाशीः स्तुतिगीतवादित्रमनपानविशदमनुरक्तप्रहृष्टजन संपूर्ण
च तद्वेश्म कार्यम् ब्राह्मणश्चाथर्ववेदवित् सततमुभयकालं शान्तिं जुहुयात् स्वस्त्ययनार्थं
मारस्य तथा सूतिकायाः इत्येतद्रक्षाविधानमुक्तम् ४७

कुसूतिकां तु खलु बुभुक्षितां विदित्वा स्नेहं पाययेत परमया शक्त्या सर्पिस्तैलं वसां मज्जानं वा सात्म्यीभावमभिसमी पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रक शृङ्गवेरचूर्णसहितम् स्नेहं पीतवत्याश्च सर्पिस्तैलाभ्यामभ्यज्य वेष्टयेदुदरं महताऽच्छेन वाससा तथा तस्या न वायुरुदरे विकृतिमुत्पादयत्यनवकाशत्वात् जीर्णे तु स्नेहे पिप्पल्यादिभिरेव सिद्धां यवागूं सुस्निग्धां द्रवां मात्रशः पाययेत उभयतः कालं चोष्णोदकेन च परिषेचयेत् प्राक स्नेहयवागूपानाभ्याम् एवं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं वाऽनुपाल्य क्रमेणाप्याययेत् स्वस्थवृत्तमेतावत् सूतिकायाः ४८

तस्यास्तु खलु यो व्याधिरुत्पद्यते स कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वा गर्भवृ द्धिक्षयितशिथिलसर्वधातुत्वात् प्रवाहणवेदनाक्लेदनरक्तनिःस्रुतिविशेषशू न्यशरीरत्वाच्च तस्मात्तां यथोक्तेन विधिनोपचरेत् भौतिकजीवनीयबृंहणीयम धुरवातहरसिद्धैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकावगाहनानपानविधिभिर्विशेषतश्चोप चरेत् विशेषतो हि शून्यशरीराः स्त्रियः प्रजाता भवन्ति ४६

दशमे त्वहनि सपुत्रा स्त्री सर्वगन्धौषधैर्गौरसर्षपलोधैश्च स्त्राता लघ्वहतशु चिवस्त्रं परिधाय पवित्रेष्टलघुविचित्रभूषणवती च संस्पृश्य मङ्गलान्युचि तामचयित्वा च देवतां शिखिनः शुक्लवाससोऽव्यङ्गांश्च ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा कुमारमहतानां च वाससां संचये प्राक्शिरसमुदक्शिरसं वा सं वेश्य देवतापूर्वं द्विजातिभ्यः प्रणमतीत्युक्त्वा कुमारस्य पिता द्वे नामनी कारयेनाक्षत्रिकं नामाभिप्रायिकं च तत्राभिप्रायिकं घोषवदाद्यन्तस्थान्तमूष्मान्तं वाऽवृद्धं त्रिपुरुषानूकमनवप्रतिष्ठितं नाक्षात्रिकं तु नक्षत्रदेवतासमानाख्यं ह्यक्षरं चतुरक्षरं वा ५०

वृत्ते च नामकर्मणि कुमारं परीक्षितुमुपक्रमेतायुषः प्रमाणज्ञानहेतोः तत्रेमान्यायुष्मतां कुमाराणां लक्षणानि भवन्ति तद्यथा– – एकैकजा मृदवोऽल्पाः स्निग्धाः सुबद्धमूलाः कृष्णाः केशाः प्रश स्यन्ते स्थिरा बहला त्वक् प्रकृत्याऽतिसंपन्नमीषत्प्रमाणातिवृत्तमनुरूपमात पत्रोपमं शिरः व्यूढं दृढं समं सुश्लिष्टशङ्खसन्ध्यूर्ध्वव्यञ्जनसंपन्नमुपचितं व लिभमर्धचन्द्राकृति लाटं बहलौ विपु पीठौ समौ नीचैर्वृद्धौ पृष्ठतो ऽवनतौ सुश्लिष्टकर्णपुत्रको महाच्छिद्रौ कर्णौ ईषत्प्रलम्बिन्यावसंगते समे संहते महत्यौ भ्रुवौ समे समाहितदर्शने व्यक्तभागविभागे बलवती तेजसो पपने स्वङ्गापाङ्गे चक्षुषी ऋज्वी महोच्छ्वासा वंशसंपन्नेषदवनताग्रा नासिका महदृजुसुनिविष्टदन्तमास्यम् आयामविस्तारोपपन्ना श्लक्ष्णा तन्वी प्रकृति वर्णयुक्ता जिह्वा श्लदणं युक्तोपचयमूष्मोपपन्नं रक्तं तालु महानदीनः स्निग्धो अनुनादी गम्भीरसमुत्थो धीरः स्वरः नातिस्थूलौ नातिकृशौ विस्तारोपपन्नावा स्यप्रच्छादनौ रक्तावोष्ठौ महत्यौ हनू वृत्ता नातिमहती ग्रीवा व्यूढमुपचितमुरः गूढं जत्रु पृष्ठवंशश्च विप्रकृष्टान्तरौ स्तनौ असंपातिनी स्थिरे पार्श्वे वृत्त परिपूर्णायतौ बाहू सक्थिनी श्रृङ्गुलयश्च महदुपचितं पाणिपादं स्थिरा वृत्ताः स्निग्धास्ताम्रास्तुङ्गाः कूर्माकाराः करजाः प्रदक्षिणावर्ता सोत्सङ्गा च नाभिः उरस्त्रिभागहीना समा समुपचितमांसां कटी वृत्तौ स्थिरोपचितमांसौ नात्यु – तौ नात्यवनतौ स्फिचौ अनुपूर्व वृत्तावुपचययुक्तावूरू नात्युपचिते नात्य पचिते एणीपदे प्रगूढसिरास्थिसन्धी जङ्घे नात्युपचितौ नात्यपचितौ गुल्फौ पूर्वोपदिष्टगुणौ पादौ कूर्माकारौ प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि तथा स्वप्नजागरणायासस्मितरुदितस्तनग्रहणानि यच्च किञ्चिदन्यदप्यनुक्त तदपि सर्वं प्रकृतिसंपन्न मिष्टं विपरीतं पुनरनिष्टम् इति दीर्घायुर्लक्षणानि ५१

तो धात्रीपरीक्षामुपदेक्ष्यामः अथ ब्रूयात् — धात्रीमानय समानव यौवनस्थां निभृतामनातुरामव्यङ्गाम व्यसनामविरूपामजुगुप्सितां देशजातीयामक्षुद्रामक्षुद्रकर्मिणीं कुले जातां वत्सलामरोगां जीवद्वत्सां पुंवत्सां दोग्धीमप्रमत्तामनुञ्चारशायिनीमनन्त्या वसायिनीं कुशलोपचारां शुचिमशुचिद्वेषिणीं स्तनस्तन्यसंपदुपेतामिति ५२

तत्रेयं स्तनसंपत्–नात्यूव नातिलम्बावनतिकृशावनतिपीनौ युक्तपिप्पल कौ सुखप्रपानौ चेति स्तनसंपत् ५३

स्तन्यसंपत्तु प्रकृतिवर्णगन्धरसस्पर्शम् उदपात्रे च दुह्यमानमुदकं व्येति प्रकृ तिभूतत्वात् तत् पुष्टिकरमारोम्यकरं चेति स्तन्यसंपत् ५४

तोऽन्यथा व्यापनं ज्ञेयम् तस्य विशेषाः श्यावारुणवर्णं कषायानुरसं विशदमनालक्ष्यगन्धं रूक्षं द्रवं फेनिलं लघ्वतृप्तिकरं कर्शनं वातविकाराणां कर्तृवातोपसृष्टं क्षीरमभि ज्ञेयं कृष्णनीलपीतताम्रावभासं तिक्ताम्लकटुकानुरसं कुणपरुधिरगन्धि भृ शोष्णं पित्तविकाराणां कर्तृ च पित्तोपसृष्टं तीरमभिज्ञेयम् प्रत्यर्थशुक्लमति माधुर्योपपन्नं लवणानुरसं घृततैलवसामज्जगन्धि पिच्छिलं तन्तुमदुदकपात्रे ऽवसीदछ्लेष्मविकाराणां कर्तृ श्लेष्मोपसृष्टं तीरमभिज्ञेयम् ५५

तेषां तु त्रयाणामपि क्षीरदोषाणां प्रतिविशेषमभिसमीक्ष्य यथास्वं यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानुवासनानि विभज्य कृतानि प्रशमनाय भवन्ति पानाशनविधिस्तु दुष्टक्षीराया यवगोधूमशालिषष्टिकमुद्गहरेणुककुलत्थसु रासौवीरकमैरेयमेदकलशुनकरञ्जप्रायः स्यात् क्षीरदोषविशेषांश्चावेक्ष्यावेक्ष्य तत्तद्विधानं कार्यं स्यात् पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुकरोहि णीसारिवाकषायाणां च पानं प्रशस्यते यथाऽन्येषां तिक्तकषायकटुकमधुराणां द्रव्याणां प्रयोगः क्षीरविकारविशेषानभिसमीक्ष्य मात्रां कालं च इति क्षीरविशोधनानि ५६

क्षीरजननानि तु मद्यानि सीधुवर्ज्यानि ग्राम्यानूपौदकानि च शाकधान्यमां सानि द्रवमधुराम्ललवणभूयिष्ठाश्चाहाराः क्षीरिण्यश्चौषधयः क्षीरपानमना यासश्च वीरणषष्टिकशालीनुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलकषायाणां च पानमिति क्षीरजननानि ५७

धात्री तु यदा स्वादुबहुलशुद्धदुग्धा स्यात्तदा स्त्रातानुलिप्ता शुक्लवस्त्रं परि धायेन्द्रीं ब्राह्मीं शतवीर्यां सहस्रवीर्याममोघामव्यथां शिवामरिष्टां वाट्यपु ष्पीं विष्वक्सेनकान्तां वा बिभ्रत्योषधिं कुमारं प्राङ्गखं प्रथमं दक्षिणं स्तनं पाययेत् इति धात्रीकर्म ५८

तोऽनन्तरं कुमारागारविधिमनुव्याख्यास्यामः- वास्तुविद्याकुशलः प्रश स्तं रम्यमतमस्कं निवातं प्रवातैकदेशं दृढमपगतश्वापदपशुदंष्ट्रिमूषिकपतङ्गं सुविभक्तसलिलोलूखलमूत्रवर्चः स्थानस्नानभूमिमहानसमृतुसुखं यथर्तुशय नासनास्तरणसंपन्नं कुर्यात् तथा सुविहितरक्षाविधानबलिमङ्गलहोमप्रायश्चित्तं शुचिवृद्धवैद्यानुरक्तजनसंपूर्णम् इति कुमारागारविधिः ५६

शयनासनातरणप्रावरणानि कुमारस्य मृदुलघुशुचिसुगन्धीनि स्युः स्वेदम लजन्तुमन्ति मूत्रपुरीषोपसृष्टानि च वर्ज्यानि स्युः असति संभवेऽन्येषां ता न्येव च सुप्रक्षालितोपधानानि सुधूपितानि शुद्धशुष्काण्युपयोगं गच्छेयुः ६० धूपनानि पुनर्वाससां शयनास्तरणप्रावरणानां च यवसर्षपातसीहिङ्गुगुग्गुलु वचाचोरकवयःस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिणीसर्पनिर्मोकाणि घृतयुक्तानि स्युः ६१

मणयश्च धारणीयाः कुमारस्य खङ्गरुरुगवयवृषभाणां जीवतामेव दक्षिणेभ्यो विषाणेभ्योऽग्राणि गृहीतानि स्युः ऐन्द्रयाद्याश्चौषधयो जीवकर्षभकौ च यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः प्रशंसेयरथर्ववेदविदः ६२

क्रीडनकानि खलु कुमारस्य विचित्राणि घोषवन्त्यभिरामाणि चागुरूणि चातीक्ष्णाग्राणि चानास्यप्रवेशीनि चाप्राणहराणि चावित्रासनानि स्युः ६३

न ह्यस्य वित्रासनं साधुतस्मात्तस्मिन् रुदत्यभुञ्जाने वाऽन्यत्र विधेयतामगच्छति राक्षसपिशाचपूत
नाद्यानां नामान्याह्वयता कुमारस्य वित्रासनार्थं नामग्रहणं न कार्यं स्यात् ६४

यदि त्वातुर्यं किञ्चित् कुमारमागच्छेत् तत् प्रकृतिनिमित्तपूर्वरूपलिङ्गोपशय विशेषैस्तत्त्वतोऽनुबुध्य सर्वविशेषानातुरौषधदेशकालाश्रयानवेक्षमाणश्चि कित्सितुमारभेतैनं मधुरमृदुलघुसुरभिशीतशङ्करं कर्म प्रवर्तयन् एवंसात्म्या हि कुमारा भवन्ति
तथा ते शर्म लभन्ते चिराय रोगे त्वरोगवृत्तमातिष्ठेद्देशकालात्मगुणविपर्ययेण वर्तमानः क्रमेणासा त्म्यानि परिवर्त्योपयुञ्जानः सर्वाण्यहितानि वर्जयेत् तथा बलवर्णशरीरायुषां संपदमवाप्नोतीति ६५

एवमेनं कुमारमायौवनप्राप्तेर्धर्मार्थकौशलागमनाच्चानुपालयेत् ६६

इति पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातम् तदाचरन् यथोक्तैर्विधिभिः पूजां यथेष्टं लभतेऽनसूयक इति ६७

तत्र श्लोकौ:-

पुत्राशिषां कर्म समृद्धिकारकं यदुक्तमेतन्महदर्थसंहितम् तदाचरन् जो विधिभिर्यथातथं पूजां यथेष्टं लभतेऽनुसूयकः ६८

शरीरं चिन्त्यते सर्वं देवमानुषसंपदा सर्वभावैर्यतस्तस्माच्छारीरं स्थानमुच्यते ६६

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने जातिसूत्रीयं शारीरं नामाष्टमोऽध्यायः ८

Adil Farooq Malik: The Author is An Ayurveda Scholar. If you find the blogs/articles informative : do share it and if you have any query, leave it in the contact us tab. Thank You