Chapter 15 Charak Samhita Sutra Sthana Adil Farooq Malik  

Charak Samhita –उपकल्पनीयमध्याय

Photo by Pixabay on Pexels.com

Sutra Sthana – Chapter 15 {क्रिया चतुष्क } {उपकल्पनीयमध्याय}

अथात उपकल्पनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः १

इति ह स्माह भगवानात्रेयः २

इह खलु राजानं राजमात्रमन्यं वा विपुलद्रव्यं वमनं विरेचनं वा पायत – कामेन भिषजा प्रागेवौषधपानात् संभारा उपकल्पनीया भवन्ति सम्यक् चैव हि गच्छत्यौषधे प्रतिभोगार्थाः व्यापन्ने चौषधे व्यापदः परिसंख्याय प्रती कारार्थाः न हि सन्निकृष्टे काले प्रादुर्भूतायामापदि सत्यपि क्रयाक्रये सुकर माशु संभरणमौषधानां यथावदिति ३

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच — ननु भगवन् दावेव ज्ञानवता तथा प्रतिविधातव्यं यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन सम्यक्प्रयोग निमित्ता हि सर्वकर्मणां सिद्धिरिष्टा व्यापच्चासम्यक्प्रयोगमित्ता अथ सम्यग सम्यक् च समारब्धं कर्म सिद्ध्यति व्यापद्यते वाऽनियमेन तुल्यं भवति ज्ञानमज्ञानेनेति ४

तमुवाच भगवानात्रेयः — शक्यं तथा प्रतिविधातुमस्माभिरस्मद्विधैर्वाप्यनिवे श यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन तच्च प्रयोगसौष्ठवमुपदेष्टं यथा वत् न हि कश्चिदस्ति य एतदेवमुपदिष्टमुपधारयितुमुत्सहेत उपधार्य वा त था प्रतिपत्तुं प्रयोक्तुं वा सूक्ष्माणि हि दोष भेषजदेशकालबलशरीराहारसा त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि यान्यनुचिन्त्यमानानि विमलविपुल बुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः तस्मादुभयमेतद्यथावदुपदे च्यामः — सम्यक्प्रयोगं चौषधानां व्यापन्नानां च व्यापत्साधनानि सिद्धिषुत्त रकालम् ५

इदानीं तावत् संभारान् विविधानपि समासेनोपदेच्यामः तद्यथा–दृढं नि वातं प्रवातैकदेशं सुखविचारमनुपत्यकं धूमातपजलरजसामनभिगमनीयम – निष्ठानां च शब्दस्पर्शरसरूपगन्धानां सो दपानोदूखलमुसलवर्चः स्थान स्रानभूमिमहानसं वास्तु विद्याकुशलः प्रशस्तं गृहमेव तावत् पूर्वमुपकल्प येत् ६

ततः शीलशौचाचारानुरागदाच्यप्रादक्षिण्योपपत्रानुपचारकुशलान् सर्वक र्मसु पर्यवदातान् सूपौदनपाचकस्त्रापकसंवाहकोत्थापकसंवेशकौषधपेष कांश्च परिचारकान् सर्वकर्मस्वप्रतिकूलान् तथा गीतवादित्रोल्लापकश्लो कगाथाख्यायिकेतिहासपुराणकुशलानभिप्रायज्ञाननुमतांश्च देशकालविदः पारिषद्यांच तथा लावकपिञ्जलशशहरिणकालपुच्छकमृगमातृकोरभ्रान् गां दोग्ध्रीं शीलवतीमनातुरां जीवद्वत्सां सुप्रतिविहिततृणशरणपानीयां पात्र्याचमनी योदकोष्ठमणिकघटपिठरपर्योगकुम्भीकुम्भकुण्डशरावदवकटोदञ्चनपरिपचन मन्थानचर्मचेलसूत्रकार्पासोर्णादीनि च शयनासनादीनि चोपन्यस्तभृङ्गारप्र तिग्रहाणि सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानानि सोपाश्रयाणि संवेशनोपवेश नस्नेहस्वेदाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरे चनमूत्रोच्चारकर्मणामुपचारसुखानि सुप्रचालितोपधानाश्च सुश्लक्ष्णवरमध्य मा दृषदः शस्त्राणि चोपकरणार्थानि धूमनेत्रं च बस्तिनेत्रं चोत्तरबस्तिकं च कुशहस्तकं च तुलां च मानभाण्डं च घृततैलवसामज चौद्रफाणितलवणे न्धनोदकमधुसीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकदधिदधिमण्डोदस्विद्धा न्याम्लमूत्राणि च तथा शालिषष्टिकमुद्गमाषयवतिलकुलत्थबदरमृद्वीकाका श्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतकानि नानाविधानि च स्नेहस्वेदोपकरणानि द्रव्याणि तथैवोर्ध्वहरानुलोमिकोमयभाञ्जि संग्रहणीयदीपनीयपाचनीयोपश मनीयवातहरादिसमाख्यातानि चौषधानि यच्चान्यदपि किञ्चिद्व्यापदः परि संख्याय प्रतीकारार्थमुपकरणं विद्या यच्च प्रतिभोगार्थं तत्तदुपकल्पयेत् ७

ततस्तं पुरुषं यथोक्ताभ्यां स्नेहस्वेदाभ्यां यथार्हमुपपादयेत् तं चेदस्मिन्नन्तरे मानसः शारीरो वा व्याधिः कश्चित्तीव्रतरः सहसाऽभ्यागच्छेतमेव तावद स्योपावर्तयितुं यतेत ततस्तमुपावर्त्य तावन्तमेवैनं कालं तथाविधेनैव कर्म खोपाचरेत् ८

ततस्तं पुरुषं स्नेहस्वेदोपपन्नमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्ण भक्तं शिरःस्त्रातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतं देवतामिद्विजगुरु वृद्धवैद्यानर्चितवन्तमिष्टे नक्षत्रतिथिकरणमुहूर्ते कारयित्वा ब्राह्मणान् स्व स्तिवाचनं प्रयुक्ताभिराशीर्भिरभिमन्त्रितां मधुमधुकसैन्धवफाणितोपहितां म दनफलकषायमात्रां पाययेत् ६

मदनफलकषायमात्राप्रमाणं तु खलु सर्वसंशोधनमात्राप्रमाणानि च प्रतिपुरु षमपेक्षितव्यानि भवन्ति यावद्धि यस्य संशोधनं पीतं वैकारिकदोषहरणा योपपद्यते न चातियोगायोगाय तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति १०

पीतवन्तं तु खल्वेनं मुहूर्तमनुकांक्षेत तस्य यदा जानीयात् स्वेदप्रादुर्भावेण दोषं प्रविलयनमापद्यमानं लोमहर्षेण च स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिसमाध्या पनेन च कुक्षिमनुगतं हल्लासास्यस्रवणभ्यामपि चोर्ध्वमुखीभूतम् अस्मै जानुसममसंबाधं सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानं सोपाश्रयमासनमुपवेष्टुं प्रयच्छेत् प्रतिग्रहांश्चोपचारयेत् ललाटप्रतिग्रहे पार्श्वोपग्रहणे नाभिप्रपीडने पृ ष्ठोन्मर्दने चानपत्रपणीयाः सुहृदोऽनुमताः प्रयतेरन् १९

अथैनमनुशिष्यात्– विवृतोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगानुदी र्णानुदीरयन् किञ्चिदवनम्य ग्रीवामूर्ध्वशरीरमुपवेगमप्रवृत्तान् प्रवर्तयन् सुप रिलिखितनखाभ्यामङ्गुलिभ्यामुत्पलकुमुदसौगन्धिकनालैर्वा कण्ठमभिस्पृ शन् सुखं प्रवर्तयस्वेति स तथाविधं कुर्यात् ततोऽस्य वेगान् प्रतिग्रहगतान वेक्षेतावहितः वेगविशेषदर्शनाद्धि कुशलो योगायोगातियोगविशेषानुपल भेत वेगविशेषदर्शी पुनः कृत्यं यथार्हमवबुध्येत लक्षणेन तस्माद्वेगानवेक्षे तावहितः १२

तत्रामून्ययोगयोगातियोगविशेषज्ञानानि भवन्ति तद्यथा अप्रवृतिः कुतश्चित् केवलस्य वाऽप्यौषधस्य विभ्रंशो विबन्धो वेगानामयोगलक्षणानि भवन्ति काले प्रवृत्तिरनतिमहती व्यथा यथाक्रमं दोषहरणं स्वयं चावस्थानमिति योगलक्षणानि भवन्ति योगेन तु दोषप्रमाणविशेषेण तीक्ष्णमृदुमध्यविभागो ज्ञेयः योगाधिक्येन तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोपगमनमित्यतियोगलक्षणानि भवन्ति तत्रातियोगायोगनिमित्तानिमानुपद्रवान् विद्यात्-श्रध्मानं परिकर्तिका परि स्रावो हृदयोपसरणमङ्गो जीवादानं विभ्रंशः स्तम्भः श्लमश्चेत्युपद्रवाः १३

योगेन तु खल्वेनं छर्दितवन्तमभिसमीक्ष्य सुप्रक्षालितपाणिपादास्यं मुहूर्त – माश्वास्य स्नैहिकवैरेचनिकोपशमनीयानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययि त्वा पुनरेवोदकमुपस्पर्शयेत् १४

उपस्पृष्टोदकं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य संवेश्य चानुशिष्यात्- उच्चैर्भाष्यमत्याशनमतिस्थानमतिचङ्क्रमणं क्रोधशोकहिमातपावश्यायाति प्रवातान् यानयानं ग्राम्यधर्ममस्वपनं निशि दिवा स्वप्नं विरुद्धाजीर्णासा त्याकालप्रमितातिहीन गुरुविषमभोजनवेगसन्धारणोदीरणमिति भावानेता न्मनसाऽप्यसेवमानः सर्वमहो गमयस्वेति स तथा कुर्यात् १५

अथैनं सायाह्ने परे वाऽह्नि सुखोदकपरिषिक्तं पुराणानां लोहितशालितण्डु लानां स्वपक्लिन्नां मण्डपूर्वा सुखोष्णां यवागूं पाययेदग्निबलमभिसमीक्ष्य एवं द्वितीये तृतीये चान्नकाले चतुर्थे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालित ण्डुलानामुत्स्विन्नां विलेपीमुष्णोदकद्वितीयामस्नेहलवणामल्पस्नेहलवणां वा भोजयेत् एवं पञ्चमे षाष्ठे चान्रकाले सप्तमे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शा लीनां द्विप्रसृतं सुस्विन्नमोदनमुष्णोदकानुपानं तनुना तनुस्नेहलवणोपपन्नेन मुद्द्रयूषेण भोजयेत् एवमष्टमे नवमे चान्नकाले दशमे त्वन्नकाले लावकपि ञ्जलादीनामन्यतमस्य मांसरसेनौदकलावणिकेन नातिसारवता भोजयेदु ष्णोदकानुपानम् एवमेकादशे द्वादशे चान्नकाले ऊर्ध्वमन्त्रगुणान् क्रमे – खोपमुञ्जानः सप्तरात्रेण प्रकृतिभोजनमागच्छेत् १६

अथैनं पुनरेव स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्यानुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सु प्रजीर्णभक्तं कृतहोमबलिमङ्गलजपप्रायश्चित्तमिष्टे तिथिनक्षत्रकरणमुहूर्ते ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचयित्वा त्रिवृत्कल्कमक्षमात्रं यथार्हालोडनप्रतिविनीतं पाययेत् प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवय सामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यक् विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्जेन विधिनोपपादयेदाबलवर्णप्रकृतिलाभात् बलवर्णोपपन्नं चैनमनुपहतमनसमभि समीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरः स्त्रातमनुलिप्तगात्रं स्त्रग्विणमनुपहत वस्त्रसंवीतमनुरूपालङ्कारालङ्कतं सुहृदां दर्शयित्वा ज्ञातीनां दर्शयेत् अनं कामेष्ववसृजेत् १७

भवन्ति चात्र-

अनेन विधिना राजा राजमात्रोऽथवा पुनः यस्य वा विपुलं द्रव्यं स संशोधनमर्हति १८

दरिद्रस्त्वापदं प्राप्य प्राप्तकालं विशोधनम् पिबेत् काममसंभृत्य संभारानपि दुर्लभान १६

न हि सर्वमनुष्याणां सन्ति सर्वे परिच्छदाः न च रोगा न बाधन्ते दरिद्रानपि दारुणाः २०

यद्यच्छक्यं मनुष्येण कर्तुमौषधमापदि तत्तत् सेव्यं यथाशक्ति वसनान्यशनानि च २१

मलापहं रोगहरं बलवर्णप्रसादनम्

पीत्वा संशोधनं सम्यगायुषा युज्यते चिरम् २२

तत्र श्लोकाः-

ईश्वराणां वसुमतां वमनं सविरेचनम् संभारा ये यदर्थं च समानीय प्रयोजयेत् २३

यथा प्रयोज्या मात्रा या यदयोगस्य लक्षणम् योगातियोगयोर्यच्च दोषा ये चाप्युपद्रवाः २४

यदसेव्यं विशुद्धेन यच्च संसर्जनक्रमः तत् सर्वं कल्पनाध्याये व्याजहार पुनर्वसुः २५

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने उपकल्पनीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः १५

Leave A Comment