ayurveda

AYURVEDIC ANTIBIOTICS : NATURAL HEALERS

Prof. (Dr.) Shashi Sudan Sharma  (Principal GAMC - Akhnoor, Jammu) Dr. Twinkle Gupta  (Associate Professor,… Read More

Migraine – Ayurvedic Approach

Photo by Liza Summer on Pexels.com Raghav Rachit Sharma Introduction Migraine is defined as a… Read More

Preventing Lifestyle Disorders Using Basic Concepts Of Ayurveda

Shivalika Sharma 11th May 2021 INTRODUCTION: Lifestyle of a person is a product of his/her… Read More

Amalaki | Emblica officinalis | DravyaGuna

Image Credits : Author [Usage is allowed with credits] Image Credits : Prathyush Thomas (GFDL… Read More

Ahiphena |Papaver somniferum Linn. |DravyaGuna

License: Public domain Papaver somniferum is commonly known as the opium poppy or breadseed poppy. It is the… Read More

षड्विरेचनशताश्रितीयोऽध्यायः -Charak Samhita

Sutra Sthana - Chapter 4 { औषध चतुष्क } अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः,  पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३|| षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः;  (तत्र) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धा मार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति,  कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, … Read More

आरग्वधीयोऽध्यायः – Charak Samhita

Sutra Sthana - Chapter 3 { औषध चतुष्क } अथात आरग्वधीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे|श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकत्वक्||३||ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे|फणिज्झको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः||४||वचा हरेणुस्त्रिवृता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च|मनःशिलाले गृहधूम एला काशीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः||५||इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः|सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः||६||कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं सदद्रु|भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिरान्नराणाम्||७||कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू|ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात्||८||तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत|तेनास्यकण्डूः पिडकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति||९||कुष्ठामृतासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लकमुस्तलोध्राः|सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक्||१०||तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णान्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम्|दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम्||११||मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः|तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत् समनःशिलं स्यात्||१२||रसाञ्जनं सप्रपुन्नाडबीजं युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः|करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः||१३||उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्जबीजं सुमनःप्रवालान्|त्वचं समध्यां हयमारकस्य लेपं तिलक्षारयुतं विदध्यात्||१४||मनःशिला त्वक् कुटजात् सकुष्ठात् सलोमशः सैडगजः करञ्जः|ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन||१५||पलाशनिर्दाहरसेन चापि कर्षोद्धृतान्याढकसम्मितेन|दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपमेतं परं कुष्ठनिसूदनाय||१६||पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः|तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च||१७|| कोलं कुलत्थाः सुरदारुरास्नामाषातसीतैलफलानि कुष्ठम्|वचा शताह्वा यवचूर्णमम्लमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः||१८||आनूपमत्स्यामिषवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात्|स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिश्रैर्गन्धौषधैश्चानिलहः प्रदेहः||१९||तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्तिं जठरे निहन्यात्|कुष्ठं शताह्वां सवचां यवानां चूर्णं सतैलाम्लमुशन्ति वाते||२०||उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च|घृतं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात् प्रदेहं पवने सरक्ते||२१||रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च|घृतं च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्तिं प्रणुदेत् प्रदेहः||२२||वाते सरक्ते सघृतं प्रदेहो गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च|२३| नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतं प्रदेहः||२३||प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वमेला कमलोत्पले च|शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहैरकापद्मकचोरकैश्च||२४||रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च|जीवन्तिमूलं सघृतं सतैलमालेपनं पार्श्वरुजासु कोष्णम्||२५||शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यमृणाललोध्रम्|प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात् सघृतः प्रदेहः||२६||सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा|यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च||२७||शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक् सुरदारु रास्ना|शीतं निहन्यादचिरात् प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः||२८||शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः|पत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः||२९|| तत्र श्लोकः-इहात्रिजः सिद्धतमानुवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः|चूर्णप्रदेहान् विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम्||३०|| इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आरग्वधीयो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||… Read More

अपामार्गतण्डुलीयोऽध्यायः – Sutra Sthana

Sutra Sthana - Chapter 2 { औषध चतुष्क } अथातोऽपामार्गतण्डुलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||अपामार्गस्य बीजानि पिप्पलीर्मरिचानि च|विडङ्गान्यथ शिग्रूणि सर्षपांस्तुम्बुरूणि च||३||अजाजीं चाजगन्धां च पीलून्येलां हरेणुकाम्|पृथ्वीकां सुरसां श्वेतां कुठेरकफणिज्झकौ||४||शिरीषबीजं लशुनं हरिद्रे लवणद्वयम्|ज्योतिष्मतीं नागरं च दद्याच्छीर्षविरेचने||५||गौरवे शिरसः शूले पीनसेऽर्धावभेदके|क्रिमिव्याधावपस्मारे घ्राणनाशे प्रमोहके||६|| मदनं मधुकं निम्बं जीमूतं कृतवेधनम्|पिप्पलीकुटजेक्ष्वाकूण्येलां धामार्गवाणि च||७||उपस्थिते श्लेष्मपित्ते व्याधावामाशयाश्रये|वमनार्थं प्रयुञ्जीत भिषग्देहमदूषयन्||८|| त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं नीलिनीं सप्तलां वचाम्|कम्पिल्लकं गवाक्षीं च क्षीरिणीमुदकीर्यकाम्||९||पीलून्यारग्वधं द्राक्षां द्रवन्तीं निचुलानि च|पक्वाशयगते दोषे विरेकार्थं प्रयोजयेत्||१०|| पाटलां चाग्निमन्थं च बिल्वं श्योनाकमेव च|काश्मर्यं शालपर्णीं च पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम्||११||बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीमेरण्डं सपुनर्नवम्|यवान् कुलत्थान् कोलानि गुडूचीं मदनानि च||१२||पलाशं कत्तृणं चैव स्नेहांश्च लवणानि च|उदावर्ते विबन्धेषु युञ्ज्यादास्थापनेषु च||१३||अत एवौषधगणात् सङ्कल्प्यमनुवासनम्|मारुतघ्नमिति प्रोक्तः सङ्ग्रहः पाञ्चकर्मिकः||१४|| तान्युपस्थितदोषाणां स्नेहस्वेदोपपादनैः|पञ्चकर्माणि कुर्वीत मात्राकालौ विचारयन्||१५|| मात्राकालाश्रया युक्तिः, सिद्धिर्युक्तौ प्रतिष्ठिता|तिष्ठत्युपरि युक्तिज्ञो द्रव्यज्ञानवतां सदा||१६||… Read More

दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः – Sutra Sthana

Sutra Sthana - Chapter 1 { औषध चतुष्क } अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्|इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३|| ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः|जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४||अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्|ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५|| विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्|तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ||६||तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः|समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७|| अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः|आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८||अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ|पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९||विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्|गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०||साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः|बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११||काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ|शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२||शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः|वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३||ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च|तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४||सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्|१५|… Read More

Triphala : Ingredients, Types, Benefits, Indications and More

The word "Triphala" literally means the combination of three fruits in Hindi and Sanskrit languages.… Read More